شوروی و جنگ ایران و عراق، جنگ ایران /و عراق از نگاه نظریه های روابط بین الملل

چاپلینک ثابت
زبان: 
فارسی
عنوان کتاب(فارسی): 
شوروی و جنگ ایران و عراق، جنگ ایران /و عراق از نگاه نظریه های روابط بین الملل

جنگ عراق علیه ایران، یکی از مهم ترین وقایع تاریخ کشور ایران می باشد که بعد از دو جنگ بزرگی که میان ایران و روسیه (1804 تا 1828) رخ داد، ایران کمتر درگیر چنین جنگی شده است. بسیاری از تحلیل گران مسائل جنگ، این جنگ را طولانی ترین جنگ سده نامیده اند.

 

در دوره هشت ساله جنگ، دو جبهه بین المللی مؤثر در جهان وجود داشت: از یک سو، نظام غرب به رهبری امریکا و از دیگر سو، نظام شرق به رهبری شوروی در مقابل یکدیگر قرار داشتند؛ از این رهگذر که کمابیش غرب به اشکال گوناگون از عراق حمایت می کرد، سیاست اتحاد جماهیر شوروی درخصوص جنگ عراق علیه ایران اهمیت خاصی پیدا می کند؛ این موضوع در کتاب شوروی و جنگ ایران و عراق بررسی و تحلیل شده است.

 

نویسنده کتاب شوروی و جنگ ایران و عراق، دکتر جهانگیر کرمی، دانشیار مطالعات بین الملل دانشگاه تهران می باشد. این کتاب در سال1391 توسط انتشارات صفحه جدید در 361 صفحه و 2000 نسخه به چاپ رسیده است. ناظر علمی کتاب دکتر حسین اردستانی می باشد.

 

از دیگر آثار دکتر کرمی می توان به کتاب های سیاست خارجی روسیه، روابط ایران و روسیه، دکترین نظامی روسیه، امنیت ملی در جهان سوم، شورای امنیت سازمان ملل متحد و مداخله بشردوستانه، اشاره کرد.

 

درواقع، موضوع اصلی این کتاب، بررسی سیاست شوروی درخصوص جنگ عراق علیه ایران و مراحل آن است. نویسنده، کتاب را در هفت بخش تنظیم کرده است.

 

بخش اول با عنوان "روابط اتحاد شوروی با ایران و عراق تا پیش از جنگ"، روابط شوروی با ایران و روابط شوروی با عراق را بررسی کرده است.

 

بخش دوم کتاب با عنوان "محیط بین المللی و منطقه ای در آستانه جنگ" شامل چهار سرفصل   "شوروی و ورود به رقابت بین المللی شدیدتر؛ شوروی و جهان سوم؛ شوروی و مسائل خاورمیانه؛ شوروی و خلیج فارس" می باشد.

 

بخش سوم نیز به بررسی "محیط داخلی شوروی" پرداخته است؛ بدین ترتیب که ابتدا نظام سیاسی شوروی؛ تحول سیاست داخلی و خارجی را بررسی کرده و سپس ساختار تصمیم گیری درباره سیاست خارجی شوروی و تصمیم گیری نظام سیاسی شوروی درخصوص جنگ تحمیلی عراق علیه ایران را شرح داده است.

 

بخش چهارم کتاب، "سیاست شوروی در دوره برژنف؛ بی طرفی رسمی و حمایت محدود از عراق" نام دارد که پنج عنوان "منطق زمان بندی سیاست شوروی"؛ "آغاز جنگ و نخستین واکنش های شوروی"؛ "ادامه کمک های نظامی به عراق"؛ "حفظ ارتباط و کمک های محدود و غیرمستقیم به ایران" و "ماهیت سیاست شوروی، تناقض های ناگزیر" را در بر می گیرد.

 

بخش پنجم با عنوان دوره آندروپوف و چرنینکو؛ حمایت آشکار از عراق" سه موضوع "فتح خرمشهر و دستگیری سران حزب توده"؛ محدودکردن ایران و حمایت جدّی تر از عراق"؛ "محاکمه سران حزب توده و تیرگی روابط با مسکو" را تحلیل کرده است.

 

نویسنده، بخش ششم کتاب را "دوره   گورباچف؛ ادامه حمایت از عراق و تلاش برای پایان جنگ" نام نهاده و در این بخش هشت موضوع "تلاش ها برای جلب نظر مسکو"؛ "موج جدید انتقال تسلیحات به عراق"؛ "تصرّف فاو و افزایش نگرانی ها در شوروی"؛ آغاز تلاش ها برای پایان  دادن به جنگ"؛ شوروی و قطعنامه598"؛ "مسئله تحریم و نیروهای بین المللی"؛ "موشک باران تهران و توافق برای فشار بر ایران"؛ "پایان جنگ و ملاحظات شوروی" را بررسی کرده است.

 

بخش هفتم کتاب نیز شامل نتایج و یافته ها است.

 

این کتاب در قالب نوعی تاریخ نگاری توصیفی، به دنبال پاسخ دادن به این پرسش ها و تحلیل وقایع و تبیین سیاست ها و اقدامات در طول این جنگ می باشد:

  1. شوروی در طول هشت سال جنگ عراق و ایران، چه سیاستی را درخصوص جنگ برگزید؟
  2. این سیاست تحت تأثیر چه عواملی شکل گرفت؟
  3. این سیاست چه اهدافی را دنبال و چه تحولاتی را سپری کرده است؟
  4. سیاست شوروی چه تأثیری بر جنگ گذاشته است؟

 

در پاسخ به این پرسش ها، فرضیه های کتاب به این شرح می باشد:

 

فرضیه نخست: شوروی برخلاف اعلام بی طرفی در جنگ، در عمل به حمایت از عراق پرداخت.

 

فرضیه دوم: مهم ترین عوامل مؤثر بر سیاست شوروی را می توان شامل منافع ملّی آن کشور در سطح روابط دوجانبه با ایران و عراق، مسائل منطقه ای و رقابت های بین المللی، تحولات داخلی شوروی، سیاست ایران و عراق و تحولات عرصه جنگ دانست.

 

فرضیه سوم: شوروی مخالف شروع جنگ و تداوم آن بود، همواره می کوشید تا هرچه زودتر جنگ خاتمه یابد و درعین حال، مخالف پیروزی یا شکست یکی از دو طرف و خواستار حفظ موازنه میان آنها بود، اما در عمل ضمن حفظ روابط با دو طرف، کمک های تسلیحاتی فراوانی به عراق می کرد.

 

فرضیه چهارم: اتحاد جماهیر شوروی با کمک های نظامی به عراق در حفظ حکومت صدام نقش مهمی ایفا کرد، همچنین با کمک موشکی به عراق و کمک به تصویب قطعنامه598 تأثیر مهمی در پایان دادن به جنگ داشت.

مهم ترین متغیرهای این پژوهش عبارت اند از:

الف) سیاست خارجی شوروی: شامل خط مشی و رفتارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی این کشور.

ب) جنگ تحمیلی عراق علیه ایران: به منزله جنگی طولانی که در آغاز، تداوم و پایان در معرض سیاست خارجی قدرت های بزرگ قرار داشت.

ج) عوامل داخلی در شوروی: ساختارها، نهادها، نگرش ها و مقامات تصمیم گیرنده در حوزه سیاست خارجی.

د) عوامل منطقه ای: وضعیت خلیج فارس و تحولات آن و روابط شوروی با دولت ایران و عراق.

ه) عوامل بین المللی: ساختار نظام بین المللی، رقابت ها و تعاملات امریکا و شوروی.

و) تحولات عرصه جنگ: وضعیت نظامی طرف های جنگ، موفقیت ها و شکست های آنها.

 

درواقع، سیاست شوروی در برابر این جنگ از عوامل الف) منافع ملی شوروی در وضعیت بین المللی دوقطبی و جنگ سرد دوم؛ ب) وضعیت منطقه خلیج فارس و حضور امریکا در این منطقه؛ ج) کاهش تعاملات مسکو و تهران که از سال 1357 آغاز شد و تا سال 1367 سیری نسبتاً نزولی یافت؛ د) تداوم روابط استراتژیک مسکو با بغداد و گسترش آن؛ ه) وضعیت حاکم بر جنگ و هراس شوروی از احتمال شکست ارتش عراق تأثیر می پذیرفت.

 

نویسنده کتاب، سیاست خارجی شوروی در برابر جنگ را به صورت مدل تحلیلی زیر بیان کرده است:

 

 

 

 

بدین ترتیب و براساس یافته های پژوهش حاضر، سیاست های اصلی و مهم مسکو درخصوص جنگ تحمیلی عبارت بودند از:

  1. مخالفت ظاهری با اصل جنگ و معرّفی آن به عنوان پدیده امپریالیستی درجهت منافع غرب.
  2. رضایت از تداوم جنگی محدود و کنترل شده.
  3. مخالفت با پیروزی یک طرف.
  4. تأکید بر بی طرفی در جنگ به صورت اعلامی و نه عملکردی.
  5. حفظ ارتباط با عراق و تأمین تسلیحات و تکنولوژی نظامی این کشور.
  6. تداوم روابط با دو طرف برای امتیازگیری از طرف دیگر.
  7. ناپایداری روابط با ایران و پایداری نسبی روابط با عراق.
  8. بازی توازن به سبک خود و برای حفظ روابط با دو طرف.
  9. اتفاق نظر با غرب برای خاتمه جنگ در مراحل پایانی.
  10. تأثیر نسبی بر جنگ به شکلی که عراق ازطریق تسلیحات روسی توانست در برابر ایران مقاومت کند و مسکو جنگ را با تصویب قطعنامه598 به پایان برساند.

 

  • جنگ ایران و عراق از نگاه نظریه های روابط بین الملل

جنگ ایران و عراق یکی از مهم ترین جنگ های بین دولتی در قرن بیستم به شمار می آید. ازجمله مسائلی که بایستی حول این جنگ بررسی شود، مسئله چرایی آغاز آن، دلایل تداوم هشت ساله آن و درنهایت، عوامل تاثیرگذار بر پایان آن است. آنچه دراین‏بین در ادبیات پژوهشی دفاع مقدس مغفول مانده است، تجزیه وتحلیل جنگ ایران و عراق باتوجه به نظریه پردازی های مرسوم در رشته روابط بین الملل است. مطالعه جنگ ایران و عراق از دید نظریه های روابط بین الملل موجب آزمودن و درنتیجه تکمیل این نظریه ها در موضوع جنگ شده و با استفاده از آنها جنبه هایی از این جنگ شفاف تر و روشن تر گشته است. نمونه ای از این مطالعات، کتاب جنگ ایران و عراق از نگاه نظریه های روابط بین الملل به قلم دکتر امیرمحمد حاجی یوسفی دانشیار دانشگاه شهید بهشتی ـ و نظارت علمی دکتر حسین اردستانی است که در سال 1392 به چاپ رسیده است تا ابعاد نوینی از جنگ تحمیل شده بر ملت ایران را از رهگذر نظریه های شناخته شده روابط بین الملل تجزیه وتحلیل کند. این کتاب در 294 صفحه و در قالب 5 فصل تهیه شده است. نویسنده این اثر از روش تحقیق اسنادی در گردآوری داده ها و روش توصیفی ـ تحلیلی استفاده کرده و براساس مهم ترین نظریات رایج در رشته روابط بین الملل، به بررسی جنگ ایران و عراق به عنوان یک مورد مطالعاتی پرداخته است.

 

در فصل اول یا مقدمه کتاب جنگ ایران و عراق از نگاه نظریه های روابط بین الملل، عناوینی ازقبیل طرح مسئله، سؤال های اصلی و فرعی تحقیق، فرضیه ها، پیشینه تحقیق، مباحث مفهومی، روش و سازماندهی تحقیق ذکر شده است. نویسنده سؤال اصلی تحقیق را براین اساس مطرح می کند که: «آیا و چگونه می توان نظریه های جنگ در رشته روابط بین الملل را درمورد جنگ ایران و عراق به کاربست و آزمود.» نگارنده بر این باور است که ماهیت جنگ ایران و عراق می تواند مفهومی کلیدی در آشکارساختن چرایی وقوع، تداوم و خاتمه آن باشد، بنابراین، ازطریق بررسی ماهیت نظامی ـ امنیتی، ماهیت سیاسی، ماهیت اقتصادی و ماهیت هویتی می توان نظریه های جنگ را دراین باره به کار بست و آزمود.

 

نویسنده در فصل دوم این کتاب نظریه های متعارض جنگ در رشته روابط بین الملل را شرح داده است. در این فصل ضمن اشاره به شیوه های مختلف طبقه بندی نظریه های جنگ در سه مبحث آغاز، تداوم و پایان جنگ، مهم ترین نظریه های سیاست خارجی در قالب چهار پارادایم واقع گرایی، لیبیرالیسم، برساخت گرایی و مارکسیسم تبیین و تحلیل شده است. ازجمله نظریاتی که دکتر امیرمحمد حاجی یوسفی در این فصل بررسی کرده، به نظریه موازنه قوا، نظریه مطلوبیت مورد انتظار بوئنو دو موسکوئیتا، نظریه انتقال قدرت و جنگ های هژمونیک (نظریه ارگانسکی و نظریه مادلسکی و تامپسون)، نظریه فشار جانبی، نظریه حمله ـ دفاع و نظریه لحظه مناسب زارتمن است.

 

فصل سوم کتاب با عنوان "ماهیت منازعه و جنگ ایران و عراق"، با مروری اجمالی بر عوامل بروز جنگ ایران و عراق، ماهیت چندبعدی و چندساحتی منازعه ای که منتج به جنگ مذکور شده را نشان می دهد. منازعه مرزی، منازعه بر سر اداره حکومت، منازعه اقتصادی، منازعه قومی، منازعه مذهبی و منازعه ایدئولوژیک ازجمله رهیافت هایی است که در این فصل بررسی شده اند.

 

نویسنده در فصل چهارم کتاب حاضر که به تجزیه وتحلیل نظریه های جنگ در رشته روابط بین الملل و جنگ ایران و عراق اختصاص یافته است، فرضیات چهار پارادایم واقع گرایی، لیبیرال، مارکسیستی و برساخت گرایانه را درباره علل آغاز، تداوم و پایان جنگ به تفکیک درمورد جنگ ایران و عراق به آزمون می گذارد. دکتر حاجی یوسفی در این فصل 68 فرضیه استخراج شده از نظریه های فوق را بررسی و اذعان می کند که: «از 17 فرضیه لیبیرالیستی تنها 9 مورد تأیید شده و کلیه فرضیات مارکسیستی رد و تمامی فرضیه های برساخت گرایی مورد تأیید واقع می شود. در مقایسه میان نظریه ها، بیشترین فرضیه از میان فرضیات نظریه رئالیستی با جنگ ایران و عراق تطبیق دارد.»

 

در فصل پنجم کتاب جنگ ایران و عراق از نگاه نظریه های روابط بین الملل که به نتیجه گیری و جمع بندی فصول پیشین کتاب اختصاص دارد، نظریه های مطرح شده به اختصار مقایسه شده، نظریه ای که بهتر می تواند آغاز، تداوم و پایان جنگ ایران و عراق را تبیین کند، تعیین می گردد. نویسنده در این فصل با ترسیم جدولی که مقایسه فرضیه های استخراجی و تأییدشده از نظریه های رئالیسم، لیبیرالیسم و برساخت گرایی را امکان پذیر می سازد، خاطرنشان می کند: «نظریه رئالیسم بیشتر از نظریه های دیگر توانایی تبیین آغاز و پایان جنگ ایران و عراق را دارد. نظریه های غیررئالیستی؛ یعنی لیبیرالیسم و برساخت  گرایی در رده بعد می توانند این مسئله را نشان دهند. این درحالی است که درمورد تداوم جنگ عمدتاً نظریه  ها توانایی تبیین جنگ ایران و عراق را ندارند.»

 

درمجموع، باید اذعان کرد که کتاب جنگ ایران و عراق از نگاه نظریه های روابط بین الملل با اتخاذ رویکردی علمی و ژرف به مطالعه جنگ ایران و عراق از دید نظریه های روابط بین الملل می پردازد. شایان ذکر است که در ادبیات پژوهشی دفاع مقدس خلأ مطالعاتی دراین زمینه به شدت محسوس   بوده است. همچنین این کتاب علاوه بر روشن ساختن زوایایی نوین از جنگ تحمیلی، پیشبردی در نظریه های روابط بین الملل درخصوص علل آغاز، تداوم و پایان جنگ نیز محسوب می شود.

روزشمار دفاع‌مقدس



08 فروردين

روزشمار اسناد سازمان ملل



08 فروردين