مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 20 آذر؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

معرفی کتاب: کُردها در میانۀ جنگ ایران و عراق

چاپلینک ثابت
پدیدآور: 
ناشر: 
زبان: 
فارسی
سال نشر: 
1394
عنوان کتاب(فارسی): 
کُردها در میانه جنگ ایران و عراق: بررسی تأثیر جنگ ایران و عراق بر جنبش مبارزاتی کردهای عراق (1988-1980)
عنوان کتاب(انگلیسی): 
The Kurds in the midst of the Iran-Iraq War: The Impact of Iran-Iran War on Iraqi Kurd s National Struggle (1980-1988)

کتاب "کردها در میانۀ جنگ ایران و عراق: بررسی تأثیر جنگ ایران و عراق بر جنبش مبارزاتی کردهای عراق (1988-1980)"، اثر اردشیر پشنگ، ضمن بررسی تاریخ سیاسی کُردها از آغاز تا پس از پایان جنگ جهانی اول و تجزیه عثمانی، به بررسی جنبش مبارزاتی کُردهای عراق از 1919 تا 1988 پرداخته و در این بین فراز  وفرودهای جنبش مذکور را با دقت و تأمل بیشتری بررسی کرده است؛ علاوه بر این موارد در این پژوهش تأثیر جنگ ایران و عراق بر جنبش مبارزاتی کُردهای عراق با استفاده از تئوری حامی ـ پیرو، بررسی گردیده است. ایدۀ اصلی نویسنده در کتاب این بوده است که «وقوع جنگ ایران و عراق و فرصت‌های پیش آمده ناشی از آن مهم‌ترین عامل احیای جنبش مبارزاتی کُردهای عراق است.»

 

جنبش مبارزاتی کُردهای عراقی که طی دهه‌های ‌‌مختلف خواسته‌‌های متفاوتی را از استقلال تا خودمختاری داخلی در عراق پیگیری می‌‌کردند در ابتدای دهه 1980 در وضعیت نامناسب و افول‌یافته‌‌ای به سر می‌‌بردند؛ چراکه متحد اصلی خارجی آنها یعنی ایران در سال 1975 با امضای معاهده الجزایر، با عراق از در دوستی وارد شد و عملاً از حمایت تأثیرگذار خود از جنبش کُردی تحت امر ملامصطفی بارزانی دست کشید. کُردهای عراقی نیز که دیگر گزینه‌‌های چندانی در پیش رو نداشتند به‌ناچار و با خواست و فشار ایران اسلحه‌‌های خود را زمین نهاده، بسیاری از مبارزانشان اقدام به یک مهاجرت گسترده به‌سمت ایران و برخی کشورهای دیگر کردند. شاه که به‌دقت در پی اجرای مفاد معاهده بود در حدفاصل سال‌‌های 1975 تا فوریه 1979 مانع از هرگونه اقدام عمده تشکیلاتی و مبارزاتی کُردها شد؛ براثر این رخدادها، ملامصطفی نفوذ و کاریزمای خود را در بین رهبران و مردم کُرد از دست داد؛ جلال طالبانی و منتقدان دیگر با تأسیس حزب اتحادیه میهنی سبب انشقاق هرچه بیشتر جنبش کُردی شدند و نیروهای نظامی و امنیتی صدام نیز از خلأ حضور پیش‌مرگان در شمال عراق نهایت استفاده را کرده، دست به تحکیم مواضع خود علیه جنبش کُردها زدند.

 

در چنین وضعیتی انقلاب اسلامی در ایران به وقوع پیوست و در فاصله کوتاهی پس از آن صدام به صورت یک‌جانبه معاهده 1975 الجزایر را لغو و سپس لشکرکشی همه‌جانبه به ایران را آغاز کرد. بدین‌ترتیب در این زمان کُردهای عراقی که عمدتاً به مناطقی دور از مرزهای مشترک با کردستان عراق در ایران تبعید شده و تحت کنترل بودند توانستند با استفاده از تغییرات به‌وجودآمده در ایران یک‌بار دیگر اقدام به سازماندهی و نیز مسلح کردن نیروهایشان کنند. طولانی‌شدن جنگ و فرسایشی‌شدن جبهه اصلی آن (جبهه جنوب) فرماندهان عالی‌رتبه ایرانی را مجاب کرد تا جبهه جدیدی را برای کاستن از فشار عراقی‌‌ها و ازبین‌بردن تمرکزشان در جنوب بگشایند و این کار محقق نمی‌‌شد مگر با کمک و حضور نیروهای پیش‌مرگ کُرد. در ابتدای امر تنها پیش‌مرگان وابسته به حزب دموکرات در عملیات‌‌های مشترک یا هماهنگ با ایران حضور داشتند، اما در اواسط جنگ و بعد از پادرمیانی سوریه، جلال طالبانی و حزب متبوعش نیز به جبهه معارضین صدام که تحت حمایت ایران بود پیوستند و بدین‌ترتیب یک‌بار دیگر کُردها توانستند قدرت دولت مرکزی این کشور را در شمال عراق با چالشی جدی مواجه سازند. (برگرفته از مقدمه کتاب)

 

از منظر این کتاب: «جنگ ایران و عراق برای جنبش مبارزاتی کردهای عراق هم دارای لحظه‌ها و واقعه‌های تراژیک و فاجعه‌بار همچون بمباران شیمیایی حلبچه و عملیات انفال توسط صدام بود –که طی آن ده‌ها هزار شهروند کرد اعم از پیر و جوان و کودک جان خود را از دست دادند- و هم به مثابه یک فرصت بی‌بدیل تاریخی برای احیای حرکت مبارزاتی‌شان علیه رژیم بعثی عراق به شمار رفت.

طی این جنگ کردها یک بار دیگر فرصت تحرک یافتند و با قرار گرفتن در کنار ایران کم‌کم به یک بازیگر مؤثر نه‌تنها در صحنه جنگ بلکه بعضاً در سطح منطقه تبدیل شدند؛ مطمئناً تحولات این مقطع زمانی (1980 تا 1988) یکی از مهم‌ترین دوره‌هایی بود که کردها در سایه آن توانستند ضمن بازسازی احزاب و جریانات داخلی، یک بار دیگر جنبش مبارزاتی قدیمی خود را احیا کنند.

همین امر در قدرت گیری آن‌ها در دهه 1990 و سپس تبدیل شدنشان به اقلیم کردستان عراق (2003) تأثیر غیرقابل انکاری داشت به نحوی که به باور نویسنده اگر انقلاب اسلامی ایران و بخصوص جنگ مذکور رخ نمی‌داد به احتمال بسیار امروز کردهای عراقی دارای موقعیت و اعتبار قابل توجه فعلی‌شان در عرصه بین‌المللی، منطقه‌ای و نیز داخلی عراق نبودند.» (معرفی پشت جلد کتاب)

 

نویسنده در بخشی از پیشگفتار خود با اشاره به تأثیرگذاری کنونی اقلیم کردستان عراق در عرصه داخلی و خارجی عراق می‌نویسد:

«مطمئناً این دستاوردها یک‌شبه به‌دست نیامده و همه این‌ها حاصل تلاشی گسترده و دامنه‌دار و پر کش و قوسی بوده است که از نخستین سال‌های سده بیستم به شیوه‌های مختلف مبارزه مسلحانه، مدنی و... آغاز شده و تا به امروز همچنان ادامه داشته و خواهد داشت.»

 

به اعتقاد وی در ایجاد وضعیت کنونی در کردستان عراق، مسائل و حوادث و دوره‌های تاریخی زیادی تأثیرگذار بوده‌اند. به اعتقاد نویسنده کتاب «یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیر به دوره زمانی چندساله‌ای در دهه 1980 بازمی‌گردد که در ابتدای آن جنبش مبارزاتی کردهای عراق پس از سال‌ها اتکای بیش از اندازه به کمک‌های شاه ایران و حمایت‌های امریکا به‌ناگاه با امضای معاهده 1975 الجزایر و پشت‌کردن شاه به آنان مواجه شد و درنتیجه پنج سالی بود که دوران افول و نزول سختی را سپری می‌کرد؛ رهبر کاریزمایشان ـ ملامصطفی بارزانی ـ پس از چند سال گوشه‌نشینی اجباری، نهایتاً هزاران کیلومتر دورتر از خاک کردستان چشمانش را برای همیشه بر جهان فروبسته بود؛ جنبش دچار انشقاق‌ها و اختلافات عمیقی شده بود که کُردکشی و برادرکشی یکی از نخستین نتایج تلخ آن بود؛ سراسر کردستان عراق در زیر چکمه‌های دهشت‌زا و رعب‌انگیز بعثی‌ها گرفتار و اسیر و در رقت‌بارترین حالت ممکنش قرار داشت و بدتر از همه آنکه، گویی امید به آینده از کهن‌سرزمین مادها و از دل و فکر هزاران کُردِ آواره و بی‌حامی رخت بربسته بود. در چنین شرایطی، پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و سپس بروز جنگ میان دو همسایه دیرین به فرصتی بی‌بدیل برای کردها تبدیل شد که در سایه آن توانستند یک‌بار دیگر قامت راست کرده، نه‌تنها جنبش مبارزاتی خود را احیا کنند، بلکه زمینه‌ساز رقم‌خوردن سرنوشت امروز خود شوند.»

 

کتاب "کردها در میانۀ جنگ ایران و عراق"، دارای یک پیشگفتار و مقدمه و 6 فصل به قرار زیر است:

فصل اول: مبانی نظری پژوهش

فصل دوم: کُردها از آغاز تا چهار تکه شدن جغرافیای سرزمینی

فصل سوم: جنبش مبارزاتی کردهای عراق از آغاز تا افول (1979 ـ 1919 م)

فصل چهارم: اهداف و نیات ایران و کردها برای همکاری پس از انقلاب 1979 م (1988 ـ 1980 م)

فصل پنجم: کردها در جنگ ایران و عراق

فصل ششم: جنگ ایران و عراق و احیای جنبش مبارزاتی کردهای عراق

 

مطالب مرتبط