آزادسازی خرمشهر و پیامدهای پس از آن(بخش پنجم)

چاپلینک ثابت
مواضع حضرت امام در قبال عقب نشینی عراق

 

با شکست سنگین ارتش بعث عراق در خرمشهر و تلفات بالای وارده بر پیکره ماشین جنگی متجاوزین بعثی، صدام آرایش دفاعی را برای ارتش عراق درنظر می گیرد و تصمیم به عقب نشینی از بخش‌هایی از خاک ایران می گیرد.

 

اما ارتش عراق در عین عقب نشینی از بعضی از مواضع نه چندان استراتژیک تحت تصرف، بخش های استراتژیک و مهمی همچون نفت‌شهر، ارتفاعات حمرین و دامنه شرقی آن و جبل فوقی ، چم‌سری وچم‌هندی، ارتفاعات آق‌داغ و چندین نقطه دیگر از خاک ایران را همچنان در اشغال خود نگاه می دارد و صدام با این وضعیت اعلام آتش بس یک‌طرفه می نماید.

 

در بخش اول تا چهارم مطلب "آزادسازی خرمشهر و پیامدهای پس از آن" به پیامدهای جهانی فتح خرمشهر، شروط اصلی ایران برای پایان دادن به جنگ پس از فتح خرمشهر ، سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران پس از آزادسازی خرمشهر و زمینه ها و چرایی اتخاذ تصمیم تعقیب متجاوز و ورود به خاک عراق اشاره شد.

 

در این بخش مواضع بنیانگذار انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی(ره) در قبال عقب نشینی عراق از بخش هایی از خاک ایران، به شرح زیر بازنشر می شود:

 


عقب‌‌نشینی ارتش عراق از خاک ایران

عملیات بیت‌المقدس توازن قوا را به نفع جمهوری اسلامی ایران تغییر داده بود. رژیم عراق احساس می‌کرد که قدرت تهاجمی ایران در حدی است که می‌تواند همة سرزمین‌‌های اشغالی خود را نیز آزاد کند. بنابراین ارتش بعثی دست به یک عقب‌‌نشینی اجباری از بیشتر سرزمین‌‌های اشغالی ایران به‌ویژه در غرب کشور زد. عراق در روز پنجشنبه 20 خرداد سال 1361 آتش‌بس یک‌طرفه اعلام نمود و اعلام کرد که حاضر است تا دو هفتة دیگر نیروهایش را از خاک ایران خارج کند و قضیة جنگ را به میانجی‌‌های صلح واگذارد. (1) 

 

با این تصمیم، نیروهای عراقی در روز شنبه 22 خرداد 1361 از بسیاری مناطق اشغالی جنوب و غرب کشور که در آنجا آسیب‌پذیر بودند، عقب ‌‌نشستند و شهر سومار را نیز تخلیه کردند. (2)

 

امام خمینی در واکنش به اعلام آتش‌بس عراق، در سخنانی خطاب به فرماندهان نیروی زمینی ارتش در 1361/3/22 فرمودند:

« شما می‌‌دانید که ما از اولی که این جنگ شروع شد تا حالا، چه آن روزی که صدام کوس قادسیه برای خودش می‌‌زد و چه امروز که دیگر اسمی از او نیست و رفته است آن‌جایی که خدا می‌‌داند، ما مسائلمان مسائلی بوده است که یکی بوده. [...] ما از اول می‌‌گفتیم که شما ریختید در منزل ما، در شهرهای ما، در کشور ما، حمله کردید و غافلگیرانه وارد شدید در کشور ما و آن‌همه خرابی کردید و آن‌همه جرم کردید و آن‌همه کشتار کردید، باید بروید بیرون. یکی از شرایط ما این است که بروید بیرون. [...] ما می‌‌گوییم شما بدون قید و شرط باید بیرون بروید. اگر هم بیرون نروید، بیرونتان می‌‌کنیم. [...] اگر می‌‌خواهید یک تفاهمی بشود، باید بروید بیرون.

 

مسئله دوم مسئله خسارت‌هایی است که وارد کردند. قضیه جبران خسارت یک جهت مادی دارد، یک جهت سیاسی و معنوی. [...] یکی از مواردی که باید، جهتی که باید به او جلوگیری بشود، این است که همه خسارت‌هایی که وارد شده باید بدهی. الآن می‌‌گویید که ما ـ‌دروغی هم می‌‌گویند البته‌ـ که ما بیرون می‌‌رویم و قبول می‌‌کنیم فلان. خوب. بسیار خوب. الآن بروند بیرون و همین حالا کارشناس‌ها هم بیایند و جریمه‌‌های این‌ها را ارزیابی کنند که چقدر بوده. یک گروه دیگر هم بیایند و ارزیابی کنند که کی مجرم است.

 

ما اگر مجرم را امروز رهایش کنیم، امروز که ما قدرت داریم، جسور می‌‌شود. [...] آتش‌بسی هم که الآن این‌ها دارند اظهار می‌‌کنند، همان وقت هم که آتش‌بس کنند سه ساعت بعدش آبادان را تیرباران می‌‌کنند و آدم می‌‌کشند. [...] همان کارهایی که از اول به آبادان می‌‌کردید، حالا هم همان کارها را دارید می‌‌کنید و این آتش‌بس نیست. [...] در همین 15 روزی که این‌ها بنا دارند ـ‌فرض کنید که دروغ نمی‌‌گویند‌ـ می‌‌خواهند بروند، در عرض این، بیاید یک گروه مورد توجه همه، بین‌المللی، بیاید رسیدگی کند به این جرم‌هایی که این‌ها کرده‌اند. به این خسارت‌هایی که به شهرهای ما وارد شده، به روستاهای ما وارد شده. البته یک خسارت‌هایی به ما وارد شده است که قابل جبران نیست و آن جوان‌‌های ماست.» (3)

 

علاوه بر شرایط فوق، ایران برای برقراری صلح پیشنهاد کرد که رژیم عراق اجازه بدهد نیروهای ایران از خاک عراق عبور کنند و به کمک مردم لبنان بروند و در برابر تجاوز اسرائیل بایستند. همچنین دولت عراق اجازه بدهد که آوارگان عراقی داخل خاک ایران به وطنشان برگردند. (4) عراق اما این شرایط را نپذیرفت. صدام حسین در روز یکشنبه 30 خرداد طی یک سخنرانی تلویزیونی، ضمن ستایش از ارتش عراق و بیان دلایل عقب‌‌نشینی ارتشش از خاک ایران، جمهوری اسلامی را متجاوز اعلام کرد و گفت که تا 10 روز دیگر از خاک ایران بیرون می‌‌رود. (5)

 

با چنین تصمیمی، ارتش عراق خروج از بعضی شهرهای ایران مانند مهران را آغاز کرد. البته این ارتش نقاط حساس و مهم در اطراف مرزهای غربی ایران را در اشغال خود نگهداشت و از نفت‌شهر هم عقب‌‌نشینی نکرد. با این اقدام، عراق عمدة قوای خود را به جبهة جنوب، به‌ویژه به روبه‌روی بصره انتقال داد.

 

امام خمینی در واکنش به سخنان صدام در سخنرانی خود در 31/3/1361 فرمودند:

«من میل دارم که آقایان [...] این اطلاعیه [صدام] را که یک ساعت بیشتر وقت من را صرف خودش کرد، مطالعه کنند ببینند که این مرد چی دارد می‌‌گوید. [...] می‌‌گوید ما برای اثبات اینکه صلح‌طلبیم، صلح‌جو هستیم، همه لشکر خودمان را امر می‌‌کنیم که از خاک ایران تا ده روز دیگر بیرون بروند. اگر راست می‌‌گوید این مطلب را، بسیار خوب، این یکی از مطالبی که ما داشتیم حاصل [شد]. ولی چندتا مطلب دیگر داریم باید حاصل بشود. تا حاصل نشود ما در حال جنگ هستیم.

 

یکی اینکه این همه خساراتی که به ما وارد کردی که خودش نوشته [...] قابل شمارش نیست [...] از شما به‌طور معقول مطالبه می‌‌کنیم و اگر ندادید، ما در حال جنگیم؛ به‌طور اجبار ازتان می‌‌گیریم و بعد هم [...] باید آن کسی که این‌قدر جنایت وارد کرده است به کشور خودش و کشور ما، باید این مشخص بشود. »(6)

 

ایشان همچنین دربارة تصمیم عراق برای عقب‌‌نشینی، در روز سه‌شنبه اول تیر 1361 فرمودند:

«در این 10 روز که عراق مدعی عقب‌‌نشینی است، حمله نکنیم و به لبنان هم فعلاً کسی را نفرستیم.» (7)

 

ارتش عراق در روز دوشنبه 1361/4/7 از قصرشیرین و مناطق اطراف آن هم عقب‌‌نشینی کرد. البته قوای بعثی کاملاً عقب‌‌نشینی نکردند و تا مرزهای رسمی نرفتند، بلکه ارتفاعات و عوارض حساس درون خاک ایران و در کنار مرزها را همچنان در تصرف خود نگهداشتند.(8)  نقطة مرزی شلمچه، نقاط مرزی طلاییه و کوشک، ارتفاعات حمرین، ارتفاعات میمک، نفت‌شهر و برخی مناطق دیگر به وسعت هزار کیلومتر مربع همچنان در اشغال ارتش بعثی باقی ماند.

 

در این شرایط صدام به منظور حفظ مناطق فوق و عدم تمکین به معاهده 1975 الجزایر، درخواست آتش‌بس کرد تا قوای ایران برای آزاد‌سازی دیگر سرزمین‌‌های ایران دست به تهاجم نظامی نزنند. ایران این درخواست آتش‌بس عراق را نپذیرفت. از سوی دیگر عراق در 1361/4/13 طرحی را برای فیصله دادن به مخاصماتش با ایران به سازمان ملل داد و حرکت سیاسی وسیعی را برای اثبات صلح‌طلبی خود و جنگ‌طلبی ایران آغاز کرد. این در حالی بود که ایران اقدام متقابل سیاسی و دیپلماتیک مهمی انجام نمی‌داد. (9) 

 

صدام قصد داشت در آن شرایط که شکست بزرگی بر وی تحمیل شده بود، از ادامة یورش‌های ایران جلوگیری کند. او می‌خواست حداقل دستاورد جنگ را برای خود حفظ کند و آن هم عدم عقب‌‌نشینی کامل به مرزهای دو کشور و نپذیرفتن قرارداد مرزی 1975 بود. بنابراین جبهه‌‌های جنگ را به گونه‌ای آرایش داد تا بتواند به چنین هدفی نائل آید و ایرانیان نتوانند آخرین مناطق مرزی اشغالی را از دست دشمن خارج سازند.

 

همزمان با این عقب‌‌نشینی، ارتش عراق دست به ابتکار جدیدی به منظور ایجاد خطوط مستحکم دفاعی با استفاده از مسلح کردن زمین در سراسر جبهه‌‌ها زد و آرایش جدید پدافندی گرفت. از این زمان، ارتش عراق استحکامات و موانعی در خطوط مقدم جبهه‌‌های خود ایجاد کرد که تفاوت فاحشی با وضعیت پیش از فتح خرمشهر داشت.

 


پانوشت

1. هاشمی رفسنجانی، اکبر، پس از بحران، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، چاپ سوم، 1386، ص 99.

2. همان، ص 101.

3. صحیفة امام، (مجموعة آثار امام خمینی)، جلد 16، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378، صص 316 تا 321.

4. همان، صص 327 و 328.

5. مأخذ 1، ص 105.

6. مأخذ3، ص 355.

7. مأخذ 1، ص 112.

8. همان، ص 115.

9. همان، ص 119.

 

منبع

- علایی حسین، روند جنگ ایران و عراق، جلد اول، تهران، انتشارات مرز و بوم، چاپ اول 1391، صص  515-512.

دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



01 آذر

روزشمار اسناد سازمان ملل



01 آذر

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران