آیا ایران در جنگ از عامل شیمیایی استفاده کرد؟(قسمت دوم)

چاپلینک ثابت
نظرسیاست‌مداران آمریکا در خصوص استفاده ایران از سلاحهای شیمیایی

 

در بخش اول موضوع "استفاده ایران از سلاحهای شیمیایی در جنگ" به تحقیق انجام شده توسط یوست آر.هیلترمن -مدیر اجرایی بخش جنگ افزار سازمان دیده بان حقوق بشر در سال 1991م- و مطالب درج شده در کتاب "رابطه زهرآگین آمریکا، عراق و بمباران شیمیایی حلبچه" در خصوص ادعای "استفاده ایران از سلاحهای شیمیایی در جنگ" اشاره شد.

 

هیلترمن در کتاب خود به مصاحبه های فرماندهان و سربازان عراقی که در جنگ هشت ساله عراق علیه ایران شرکت داشتند اشاره می نماید و کذب بودن ادعای مطرح شده برعلیه ایران را به استناد اظهارات فرماندهان و سربازان عراقی اثبات می نماید. در ادامه وی به اظهارات سیاست‌گذاران و تحلیل گران آمریکایی در خصوص استفاده ایران از سلاح شیمیایی در جنگ می پردازد و در انتها به گزارش آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا در این خصوص اشاره می نماید.

 

خواندن نظر سیاست‌گذاران و تحلیل گران آمریکا در خصوص استفاده ایران از سلاح شیمیایی در جنگ خالی از لطف نخواهد بود:

 


اما سیاست‌گذاران و تحلیل گران امریکا درباره ادعای استفاده ایران از سلاحهای شیمیایی در جنگ چه نظری دارند؟

 

این  دیدگاه درمیان آنها حاکم است که احتمالاً ایران هم چند حمله شیمیایی انجام داده؛ حملاتی که به اعتقاد آنها به‌صورت گاه و بی گاه، در سطح محدود و با استفاده از عوامل شیمیایی ابتدایی انجام‌شده (که نشان‌دهنده نوظهور بودن برنامه جنگ‌افزارهای شیمیایی ایران) و یا اینکه مهمات [شیمیایی] به غنیمت گرفته‌شده از عراقی‌ها را به سمت خود آنها شلیک کرده است. البته اظهارات این مقامات آمریکایی در اوایل دهه 2000 م [ 1379ش] نسبت به اظهاراتشان در دوران جنگ ایران و عراق با شک و تردید بسیار بیشتری همراه بود . برای نمونه به برخی از اظهارات آمریکایی‌ها اشاره می‌کنیم:

 

دیوید نیوتن سفیر وقت امریکا در بغداد در مصاحبه‌ای در سال 2001 م [ 1380ش] می‌گوید: احساس عمومی [در واشنگتن] این بود که هر دو کشور درحال‌توسعه توان جنگ‌افزارهای شیمیایی خود هستند، ولی ایران بسیار عقب‌تر است . این برداشت کلی وجود داشت که ایران هم از اتهام استفاده از جنگ‌افزارهای شیمیایی کاملاً مبرا نیست و شواهدی هم هرچند بسیار محدود در این زمینه موجود بود.

 

جیم پلاک مشاور وقت وزیر خارجه امریکا در امور شرق نزدیک در مصاحبه‌ای در سال 2000 م [ 1379 ش] می‌گوید: ایران برای استفاده از جنگ‌افزارهای شیمیایی تلاش کرد ولی در این کار موفق نشد. ایرانیان در واکنش به استفاده عراق از جنگ‌افزار شیمیایی باعجله دست‌به‌کار شدند و برنامه خود را در این زمینه آغاز کردند ولی تا پایان جنگ نه موفق شدند جنگ‌افزار شیمیایی تولید کنند و نه توانستند آموزه‌ای برای کاربرد این جنگ‌افزارها تدوین نمایند. شاید پس از جنگ موفق به این کارشده باشند.

 

فرانک ریکاردون که زمانی کارشناس کرسی عراق در وزارت خارجه [امریکا ] بود در مصاحبه‌ای در سال 2000 م [1379ش] می‌گوید: من هرگز شواهدی مبنی بر استفاده ایران از جنگ‌افزارهای شیمیایی مشاهده نکردم.

 

ریک فرانکونا تحلیل‌گر آژانس اطلاعات دفاعی [امریکا ] در  مصاحبه‌ای در سال 2000 م [ 1379 ش] می‌گوید: می‌دانستیم که  ایران [در حلبچه] از جنگ‌افزارهای شیمیایی استفاده کرده است ولی بررسی‌های بیشتر ما را کاملاً گیج کرده و در این زمینه دچار شک و تردید شده بودیم . تعدادی از قربانیان [عراقی] را [درحلبچه] مشاهده کرده بودیم که اصلاً شبیه قربانیان گاز خردل یا گاز اعصاب نبودند. فکر می‌کنم هیچ‌گاه درباره [استفاده ایران از جنگ‌افزارهای شیمیایی] مطمئن نبوده‌ایم. به نظرم یافته‌های ما بیشتر فرضیه بوده است تا واقعیت. ما به‌طرف ایرانی دسترسی نداشتیم ... و در عراق نیز نیروهای حفاظتی این کشور همه‌جا ما را همراهی می‌کردند.

 

رابرت میکولاک (Robert Mikulak) از مقامات اداره نظارت بر جنگ‌افزارهای وزارت خارجه [امریکا] که نقش مهمی در مذاکرات مربوط به پیمان جنگ‌افزارهای شیمیایی 1993 م [1372ش] ایفا کرد در مصاحبه‌ای در سال 2000 م [1379ش] می‌گوید: من چیز خاصی به یاد نمی‌آورم. البته شواهدی وجود داشت که نشان می‌داد ایران بخشی از مهمات [شیمیایی] عراق را به غنیمت گرفته و از آنها علیه خود عراقی‌ها استفاده کرده است. *

 

یک تحلیلگر نظامی به نام احمد هاشم در مصاحبه‌ای در سال 2000 م [1379 ش] می‌گوید: بر اساس منابع آمریکایی‌ها ، استفاده ایرانیان [از جنگ‌افزارهای شیمیایی] به‌صورت اتفاقی و احتمالاً با به‌کارگیری تجهیزاتی بوده است که از عراقی‌ها به غنیمت گرفته بودند و این تنها راه ممکن به نظر می‌رسد . ایرانیان تنها گاز اشک‌آور داشتند، نه سیانور.

 

یکی از تحلیلگران سازمان سیا در مصاحبه‌ای در سال 2000 م [1379ش] می‌گوید: طبق اطلاعات ما هم ایران و هم عراق هر دو  از جنگ‌افزارهای شیمیایی استفاده کرده‌اند. البته این تحلیلگر  [آمریکایی] در مواجهه با فشارهایی که در این زمینه به او وارد شد، در اظهاراتش ابراز تردید کرد و موضوع را به یکی از مقامات دانشگاه دفاع ملی امریکا به نام سث کاروس  (Seth Carus) که با این مسئله مرتبط بود ارجاع داد.

 

سث کاروس ، تحلیل‌گر نظامی دهه 1980 م [دهه 1360 ش] در مصاحبه‌ای در سال 2000 م [1379 ش] می‌گوید: ما در آن زمان کاملاً از اوضاع جاری باخبر بودیم. ادعای استفاده ایران [از جنگ‌افزارهای شیمیایی] یک موضوع چالش‌برانگیز است . برخی از دولت‌مردان آمریکایی واقعاً مجاب شده‌اند که ایران از جنگ‌افزار شیمیایی استفاده کرده است. اما من دراین‌باره به‌شدت مردد هستم زیرا هیچ‌گونه شواهدی وجود ندارد که نشان دهد ایرانیان از چنین قابلیتی برخوردار بوده باشند و اگر هم این کار را کرده باشند، در سطح بسیار اندکی بوده است. شاید شواهدی در این مورد در اسناد اطلاعاتی وجود داشته باشد ولی اگر این‌گونه هم باشد من آنها را ندیده‌ام.

 

برخی گزارش‌های آژانس اطلاعات دفاعی [امریکا] و سازمان سیا که پس از جنگ [ایران و عراق] از طبقه‌بندی خارج‌شده، ایران را به استفاده پراکنده از جنگ‌افزارهای شیمیایی متهم می‌کنند ولی هرگز موارد خاصی را (با ذکر محل و تاریخ استفاده) ارائه نمی‌دهند و تنها به این نکته اشاره می‌کنند که اگر هم ایران این کار را کرده باشد، به‌هرحال توانایی‌هایش در این زمینه بسیار ابتدایی بوده است. شیوه بیان این اسناد هم معمولاً طوری تنظیم‌شده که در آنها احتمال استفاده ایران [از جنگ‌افزارهای شیمیایی] گرچه به شکلی کم‌اهمیت ولی به‌هرحال مطرح می‌شود. برای نمونه دریکی از اسناد سازمان سیا در اوت 1990 م [مرداد 1369 ش] آمده است: قابلیت محدود دفاع شیمیایی ایران و ناتوانی‌اش برای مقابله‌به‌مثل ملموس ازجمله عواملی بود که سبب تشدید استفاده عراق از جنگ‌افزارهای شیمیایی در دوران جنگ می‌شد.(1)

 

به همین ترتیب، دریکی از اسناد آژانس اطلاعات دفاعی [امریکا] نیز آمده است:  خطر ملموس مقابله‌به‌مثل ایران با جنگ‌افزارهای شیمیایی [عراق] وجود نداشت.(2)

 

یکی دیگر از اسناد سازمان سیا هم می‌گوید: ایرانیان اشتیاقی به کاربرد جنگ‌افزار شیمیایی نداشتند ولی احساس می‌کردند مجبور به‌تلافی حملات عراق هستند. بااین‌حال ایران تنها یک یا دو بار و صرفاً علیه مراکز تجمع نیروهای عراق از مواد شیمیایی استفاده  کرد که تأثیر چندانی هم نداشت.(3)

 

البته این ارزیابی را باید موردتردید قرارداد؛ زیرا تنها بر منبعی محلی تکیه داشته و تاریخ حمله [شیمیایی] حلبچه را به علت نامعلومی در اوت 1987 م [مرداد 1366ش] ذکر کرده است. بااین‌حال، در هر سه سند مزبور به‌تفصیل از برنامه جنگ‌افزارهای شیمیایی عراق و موارد استفاده عراقی‌ها از این جنگ‌افزارها سخن گفته‌شده و در سند آخر نیز به‌صراحت اعلام‌شده که حلبچه به دست نیروهای عراقی و با استفاده از جنگ‌افزارهای شیمیایی به‌شدت موردحمله قرارگرفته است.

 

آنتونی کُردزمن کارشناس برجسته نظامی ادعا می‌کند: نخستین استفاده ثبت‌شده ایران از جنگ‌افزارهای شیمیایی در سال 1985 م [1364ش] و با استفاده از گلوله‌های خمپاره و توپ شیمیایی انجام شد. تعدادی  از این گلوله‌ها احتمالاً از نیروهای عراقی به غنیمت گرفته‌شده بود. (4)

 

بااین‌حال او نمی‌گوید که چه کسی این قضیه را ثبت کرده و یا این واقعه ادعایی در کجا و چه وقت به وقوع پیوسته است . این امر معضلی را که در مورد همه ادعاهای مطرح‌شده علیه ایران وجود داشت نشان می‌دهد. در این ادعاها برخلاف اتهاماتی که به عراق وارد می‌شد، به مورد خاصی اشاره نمی‌شد.

 

به همین ترتیب، در تحلیل سال 1986 م [1365ش] ارتش امریکا نیز با اشاره به وجود گاز خردل و تابون در مهمات منفجرنشده عراق آمده است: گمان می‌رود که ایرانیان مقادیری از این عوامل را جمع‌آوری کرده‌اند تا از آن استفاده کنند. آنها همچنین به نظر می‌رسد برای دستیابی به عوامل و مواد شیمیایی و تجهیزات لازم برای تولید این عوامل نیز تلاش‌هایی را انجام داده‌اند که کم و کیف آن هنوز مشخص نیست.

 

این در حالی است که در این سند هم قابلیت‌های عراق [در این زمینه ] به‌صراحت و به‌تفصیل بیان‌شده است.(5)


پانوشت

 *شواهد مورد اشاره میکولاک احتمالاً مصدومان نیروهای ارتش عراق بودند که با عوامل شیمیایی مورداستفاده خودشان و به علت تغییر جهت باد مصدوم می‌شدند.

 

1. US Central Intel1igence Agency, “Iraq's Potential for Chemical and Biological Warfare,” September 1990 (FOIA-Gulflink).

2. US Defense Intelligence Agency, “Chemical and Biological Warfare in the Kuwait Theater of Operations; Iraq's Capability and Posturing (U),” undated (FOIA-Gulflink).

3. US Cenrral Intelligencc Agency, “Report on the Use of Chemical Weapons during the Iran-Iraq War,” February 1989 (FOIA-Gulflink),

4. Anthony Cordesman, “Creating Weapons of Mass Destruction,” Armed Forces” Journal International (February 1989), pp. 54-57.

5. William Myers and Richard Wilson, “Expanding Chemical Warfare Capabilities: A Cause for Concern,” US Army Intelligence Agency, U.S. Army' Scientific and Technical Intelligence Bullerin, AST-2660R-074-86 (Decemher 1986), p. 23 (FOIA-NSA).Emphasis added.

 

منبع

- یوست آر.هیلترمن، رابطه زهرآگین آمریکا، عراق و بمباران شیمیایی حلبچه، مترجم:یعقوب نعمتی وروجنی، تهران، نشر مرز و بوم،چاپ اول 1392، صص 347-342.

دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
گزارش

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



08 فروردين

روزشمار اسناد سازمان ملل



08 فروردين

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران