ارزیابی تاکتیکی عملیات کربلای 5

چاپلینک ثابت
تهیه وتنظیم حسین عسگری

عملیات بزرگ کربلای 5 که پانزده روز بعد از عملیات کربلا 4 در منطقه عمومی شلمچه به اجرا درآمد و   روز به طول انجامید، غیر از تاثیرات راهبردی عمیق (نظیر صدور قطعنامه 598 بعنوان اولین قطعنامه شورای امنیت که در آن خواسته های ایران لحاظ شده بود) دارای ویژگی های تاکتیکی خاص و منحصر به فردی بود.

این عملیات ضمن تثبیت موقعیت برتر سیاسی - نظامی جمهوری‌اسلامی که با فتح فاو حاصل شده بود، به لحاظ پیشروی درزمین منطقه شرق بصره و نزدیک شدن رزمندگان اسلام به شهر بصره وقرار گرفتن این شهر در بُرد توپخانه، قوای جمهوری‌اسلامی ایران را دربرابر حملات وسیع دشمن به شهرها و مردم بی‌دفاع، از موقعیت مناسبی برخوردار کرد تا با عملیات بازدارنده و اجرای آتش پرحجم توپخانه وکاتیوشا روی شهر بصره، عراق را از ادامه حملات به شهرها منصرف نماید.

 

علاوه بر این، درهم شکستن قویترین استحکامات دشمن در این منطقه، حاکی از توانمندی رزمندگان اسلام و ناتوانی دشمن در مقاومت و باز‌پس‌گیری مناطق تصرف شده بود. ضمن اینکه انهدام وسیع ارتش عراق، از جمله ویژگیهای عملیات کربلای 5 بود که در ابعادی حتی غیرقابل مقایسه با عملیاتهای گذشته صورت گرفت.

 

1- غافلگیری دشمن

دشمن با وجود اشراف کامل بر منطقه شرق بصره و حساسیتی که نسبت به این منطقه داشت، بویژه پس از عملیات کربلای 4، در این عملیات غافلگیر شد. در این ارتباط، گذشته از گرد و غبار و مه غلیظی که بطور غیرمترقبه در آخرین روز قبل از عملیات * منطقه را فرا گرفت ودر نتیجه آن، یگانها علی‌رغم تسلط دید دشمن بر منطقه، در پوشش وضعیت غبار گرفته و مه‌آلود، نیرو امکانات خود را از عقبه‌های دو، تا پایِ کار منتقل کردند، عوامل دیگری در غافلگیری دشمن تاثیر داشت که عبارتند از:

الف: تصورات غلط دشمن نسبت به تواناییهای موجود قوای نظامی جمهوری‌اسلامی، برای طراحی عملیات و سازماندهی نیروها پس ازعدم‌‌الفتح عملیات کربلای 4.

 

ب: فاصله زمانی کوتاه عملیات کربلای 5 با عملیات کربلای 4 یعنی 15 روز. این فاصله زمانی برای اجرای یک عملیات بزرگ در طول جنگ، بی‌سابقه بود.

 

ج: سابقه خودداری جمهوری‌اسلامی از عملیات گسترده در منطقه شرق بصره پس از عملیات رمضان، موجب شده بود تا دشمن امکان انجام عملیات گسترده در این منطقه  را از سوی ایران منتفی شده قلمداد نماید. ضمن اینکه کلیه تلاشهای پیشین که توسط سپاه و ارتش به صورت مشترک یا بطور مستقل توسط ارتش انجام گرفته بود، بنا به دلائلی از جمله استحکامات دشمن در این منطقه، موفقیتی در پی نداشت.  

                    

د: مواضع و استحکامات گسترده و کم‌نظیر این منطقه به دلیل سرمایه‌گذاری دشمن، ظاهراً به دژ نفوذناپذیری تبدیل شده بود. ارتش عراق با اتکاء به این استحکامات از اعتماد به نفس بیش از اندازه‌ای برخوردار بود و همین امر در غافلگیری دشمن تأثیر زیادی داشت.

 

2- تاکتیک ویژه عملیات

تجربه موفق لشکر 57 حضرت‌ابوالفضل(ع) و لشکر 19 فجر درعملیات کربلای 4، که ثمره حمله به جناح دشمن بود، این نتیجه را در پی داشت که دژهای مستحکم عراق غیرقابل تسخیر نیست و در صورتی که از نقاط ضعف دشمن استفاده شود، سنگرهای دشمن فروخواهد ریخت.


طراحان و فرماندهان سپاه در طرحریزی عملیات کربلای 5 با آگاهی ازاین نقطه ضعف، عملیات را طوری طراحی کردند که از جناح به دشمن حمله شود در نتیجه انتخاب فلش اصلی عملیات و انتخاب جبهه‌ای که عبور، جمعاً تاکتیک ویژه‌ای بود که برای دشمن ناشناخته بود و از عوامل غافلگیری دشمن محسوب می‌شد. تاکتیک تهاجم به جناح دشمن نه تنها در شروع تک مورد استفاده قرار گرفت بلکه در طول عملیات نیزحتی‌المقدور از رویارویی مستقیم با دشمن خودداری می‌شد و با هدف قرار دادن عقبه‌ها و جناحهای دشمن، سنگرهای مستحکم فرو می‌ریخت.این تاکتیک که در تصرف سرپل غرب کانال ماهی و پنج‌ضلعی مورد استفاده قرار گرفته بود، در تصرف جزیره بوارین، باز کردن جاده شلمچه وتسخیر مقرهای فرماندهی دشمن مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

 

3- سرعت عمل در شکستن خط و تصرف سرپل

عامل اصلیِ موفقیت سپاه در عملیات کربلای 5 سرعت عمل یگانها خط‌ شکن در تصرف سرپل مهم در غرب کانال ماهی و تصرف جای پا درشمال منطقه پنج‌ضلعی بود. لشکر 41 ثارالله که چهارراه دفاعی دشمن را در مقابل خود داشت، پس از درهم شکستن مواضع و استحکامات دشمن با روشن شدن هوا موفق به عبور از پل و گرفتن «جای‌پا» در غرب کانال ماهی شد. این امر برای دشمن کاملاً غیرمنتظره بود. تصرف جای پا در پنج‌ضلعی توسط لشکرهای 19 فجر و 31 عاشورا نیز چنین وضعیتی داشت. ضمن آن که سرعت عمل لشکر 10 در تصرف سنگرهای دژ مرزی (ضلع شرقی پنج‌ضلعی) نیز اهمیت فراوانی داشت. سرعت عمل نیروهای خودی در ساعتهای اول عملیات منجر به عقب‌ماندگی دشمن دربرابر نیروهای خودی شد و این وضعیت تا پایان عملیات ادامه یافت.

 

4- عبور یگان از یگان

در عملیات کربلای 5 مسأله عبور یگان از یگان با توجه به محدودیت زمین منطقه عملیات و ضرورت پیشروی در عمق، بخوبی رعایت و اجرا گردید. عملیات با قرارگاه کربلا آغاز شد ولی در مراحل بعد دو قرارگاه قدس و نجف با عبور از قرارگاه کربلا، عملیات را در مراحل بعد با پیشروی در عمق ادامه دادند.

در محور قرارگاه کربلا نیز، عبور یگان از یگان بخوبی انجام شد.لشکر 25 کربلا پس از آنکه لشکر 41 ثارالله در غرب کانال ماهی سرپل مناسبی تصرف کرد، آماده عبور شد و همین امر در نفوذ عملیات در عمق و گسترش سرپل و حفظ آن نقش بسیار مهمی داشت.

 

5- انعطاف‌پذیری در طرح مانور

پیچیدگی زمین منطقه و مقاومت دشمن در مراحلی از عملیات و دربعضی از نقاط، منجر به تغییر طرح مانور عملیات در آخرین لحظات طرحریزی و بعضاً به هنگام اجرای عملیات می‌شد؛ برای همین جزییات طرح در هنگام اجرا غالباً تغییر می‌کرد. این امر از قدرت مانورفوق‌العاده یگانهای سپاه حکایت می‌کرد؛ اگر چه این وضعیت مشکلاتی را نیز به همراه داشت، لیکن انعطاف در طرح مانور یکی از عوامل مهم کسب موفقیت بود.

 

6- تراکم آتش

با گذشت چند روز از آغاز عملیات، دشمن پس از درک جهت اصلی مانور، اکثر یگانهای توپخانه خود در مناطق هورالهویزه، فاو و …را به منطقه شرق بصره منتقل کرد. استعداد توپخانه دشمن متجاوز از 45 گردان بود و در اجرای آتش هیچ‌گونه محدودیتی نداشت و آتش سنگین و پرحجم در طول عملیات اجرا می‌کرد. متقابلاً طرحریزی آتش توسط مسؤولین توپخانه سپاه‌‌پاسداران، قوای دشمن را در وضعیتی قرار داد که تا آن زمان هیچ‌گاه با آن روبرو نشده بودند.

 

در مجموع آتش طرفین از شدت زیادی برخوردار بود، بویژه پس ازتصرف سرپل غرب نهر جاسم تمرکز آتش دشمن در این منقه طوری بود که کوچکترین شیء بر روی زمین سالم نمی‌ماند و وضعیتی بوجود آمده بود که تخلیه اسرا از منطقه نهر جاسم با دشواری همراه بود. در مقابل، آتش خودی نیز چنان بود که هر یگانی از دشمن وارد منطقه می‌شد درهمان آغاز مرعوب و زمین‌‌گیر می‌گردید و با تلفاتی که متحمل می‌شد،سازمان خود و روحیه جنگیدن را از دست می‌داد. در این عملیات به قدری آتش پی‌در‌پی بر سر قوای دشمن ریخته شد که برخی از قبضه‌های توپ سرخ شده بود. از «تراکم آتش» که یکی از عوامل موفقیت عملیات بود. در روزهای آخر به علت کمبود مهمات، کاسته شد و مسلماً در صورتی که مهمات و قبضه‌های کافی در اختیار بود، نتایج بهتری حاصل می‌شد.

 

7- استقامت و فداکاری

ابعاد اعتقادی جنگ همواره یکی از عوامل اصلی در مقاومت رزمندگان اسلام بوده است. این عامل در عملیاتهای مختلفی که توسط سپاه انجام می‌شد و در بین نیروهای مختلف، از درجة متفاوتی برخورداربود. عملیات کربلای 5 از این بابت نیز نمونه بود. حضور فرماندهان درخط اگرچه موضوع جدیدی نبود ولی در این عملیات جلوة دیگری داشت. قرارگاه نیروی زمینی سپاه‌پاسداراان در پنج‌ضلعی، زیر آتش پرحجم دشمن قرار داشت.

 

محل قرارگاههای کربلا، قدس و نجف همه درچند صد متری خط بود. برادر جعفری فرمانده قرارگاه قدس با خمپاره 60 دشمن و در هط نهر جاسم مجروح شد. در غرب کانال ماهی علاوه بر حماسه‌سازی رزمندگان، فرماندهان نیز حماسه آفریدند. فرماندهان لشکر 41 ثارالله (برادر قاسم سلیمانی) 25 کربلا (برادر مرتضی قربانی) 27 حضرت رسول (ص) (برادر محمد کوثری) در یک نوار باریک - که فاصله سنگر فرماندهی‌شان از خط اول به 100 متری نمی‌‌رسید - زیر تیرمستقیم تانکها و گلوله‌باران غیرقابل تصور دشمن، عملیات را هدایت می‌کردند.

 

همین فرماندهان با این همه رشادت و از خود گذشتگی، دربرابر حماسه‌آفرینی‌های رزمندگان بسیجی و پاسدار سر تعظیم فرود می‌آوردند. منطقه پنج‌ضلعی در روزهای اول و سرپل نهر جاسم درروزهای بعدی عملیات نیز صحنه نمایش حماسه بود؛ در همین منطقه درهنگام تکمیل عملیات کربلای 5 بود که فرمانده رشید لشکر14 امام‌حسین (ع)، برادر حاج‌حسین خرازی به فوز شهادت نایل آمد.

 

8- سرعت عمل در بازسازی یگانها

همان‌طور که قبلاً اشاره شد، دشمن بیش از ضد یگان وارد منطقه کرد که پس از انهدام هر یگان نسبت به تعویض آن با یگان جدید اقدام می‌کرد، لیکن نظر به اینکه در مقابل، سپاه‌پاسداران بطور مستقل عملیات را طرحریزی و اجرا می‌کرد، تنها نزدیک به سی یگان وارد عملیات کرده بود که هر یگان پس از انجام مأموریت، بازسازی را در منطقه عملیاتی انجام می‌داد و بدون استراحت و یا بازگشت به عقبه، مأموریت جدیدی را عهده‌دار می‌‌شد.

 

«تداوم عملیات» و «شدت درگیری» بازسازی یگانهای سپاه و به کارگیری مجدد آنها را ضروری کرده بود، لذا فرمانده کل عملیات (برادررضایی) با فراخوانی کلیه مسؤولین مناطق سپاه در قرارگاه عملیاتی خاتم‌الانبیاء (ص)، نسبت به ضرورت جذب و سازماندهی نیرو وبازسازی یگانهایی که توسط مناطق مختلف سپاه پشتیبانی می‌شدند، تأکید نمود.

 

***

در مجموع قابلیت و توانایی سپاه در طرحریزی و اجرای عملیاتی به این وسعت و با این پیچیدگی که منجر به درهم شکستن قویترین استحکامات دشمن در شرق بصره شد، به عنوان یک اصل خدشه‌ناپذیرتایید و تثبیت شد. بعدها یکی از کارشناسان خارجی از عملیات کربلای 5 به عنوان برجسته‌ترین عملیات نظامی ایران در طول جنگ تحمیلی یاد کرد و یکی از رهبران مشهور کشورهای غیرمتعهد در دیداری با هیأت دیپلماتیک ایران گفت: ارتشی که استحکامات عراق در منطقه شرق بصره را تسخیر کرده باشد، قویترین نیروی زمینی خاورمیانه را دراختیار دارد.


* روز 1365/10/17 مه و غبار سراسر منطقه را فراگرفت که در پوشش ان کلیه عقب‌ماندگی یگانها جبران شد و از صبح روز 1365/10/18 وضعیت هوا عادی شد و عملیات در ساعت 1:35 بامداد 1365/10/19 آغاز شد.

 

 

منبع:

درودیان محمد، نبرد شرق بصره ، طراحی و اجرای عملیات کربلای 5 شلمچه، مرکز اسناد دفاع مقدس،صص 157 الی 164

 

عکس‌های مرتبط: 

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



03 اسفند

روزشمار اسناد سازمان ملل



03 اسفند

آخرین نشریه:

شماره 53 نگین ایران