انجام عملیات فتح 1 (وحدت) و انهدام مراکز نظامی‌- اقتصادی‌ کرکوک‌

چاپلینک ثابت
حسین عسگری

قرارگاه رمضان که به عنوان مرکز فرماندهی و اجرای جنگ‌های نامنظم سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پنجمین سال جنگ تحمیلی شکل گرفت، مأموریت‌های متعددی بر عهده داشت. هدف فرمانده سپاه پاسداران از ایجاد چنین قرارگاهی عبارت بود از: نفوذ نیروهای رزمنده در عمق خاک دشمن با استفاده از روش‌های جنگ پارتیزانی و چریکی به منظور درگیر کردن ارتش عراق در مناطق گوناگون، اخلال در حرکت ماشین جنگی صدام، ارتباط با گروه‌ها و اقشار مختلف مردم عراق اعم از کُرد و عرب در جهت حمایت از حرکت‌های مردمی علیه حکومت بعث و اجرای مأموریت‌های متعدد با هدف کشاندن نیروهای نظامی صدام به نقاط گوناگون کشور عراق و ایجاد تنش و پراکندگی میان سپاه‌ها و لشکرهای ارتش آن کشور.(1)

 

نیمه‌ی دوم سال 1365، فصل نوینی در تحرکات قرارگاه رمضان آغاز شد و اجرای عملیات فتح1* در 19 مهر 1365 که با هم‌کاری جلال طالبانی و گروه تحت رهبری وی یعنی اتحادیه‌ی میهنی کردستان عراق در منطقه‌ی کرکوک انجام شد، نقطه‌ی آغاز این تحول تازه به شمار می‌آید.

 

 

 

 

این عملیات در دو محور در استان "کرکوک" عراق ساعت 1:30 بامداد روزشنبه 19 مهر1365 با رمز لاحول ولاقوه الابالله‌العلی‌العظیم. "یا زینب" آغاز شد. از اولین دقایق شروع عملیات، تأسیسات نفتی، صنعتی و نظامی کرکوک  با خمپاره‌اندازهای 120 میلی‌متری، تفنگ 106 میلی‌متری و مینی‌کاتیوشای 107 میلی‌متری نیروهای خودی زیرآتش شدید قرارگرفت.(2)

 

محورهای اصلی در این عملیات:

الف. محور (بدر) به منظور انهدام تأسیسات موجود در کرکوک و بابا گورگور و دبس.

ب. محور (خندق) به منظور انهدام تأسیسات جبل بور و جمبور.(3)

 

موقعیت منطقه

استان کرکوک عراق، مرکز اداری منطقه کردستان عراق می‌باشد و در آن زمان دارای جمعیتی بیش از 400 هزار نفر بود و به لحاظ برخوردار بودن از منابع عمده اقتصادی، از حیاتی‌ترین مناطق اقتصادی و نفتی عراق به شمار می‌رود.

 

منطقه عملیات از نقطه مرزی، کوهستانی بود. کوه‌های منطقه که ادامه سلسله جبال زاگرس می‌باشند متشکل از یک تعداد بلندی‌های بسیار مرتفع هستند که به تدریج به سمت جنوب از بلندی آنها کاسته می‌شود و نهایتاً در حوالی شهر کرکوک، تپه ماهور و سپس دشت قرار دارد. بلندترین ارتفاع منطقه "کوه پیر مکرون" با بلندی 3050 متر است. دو جاده مهم و آسفالت سلیمانیه - کرکوک و سلیمانیه - دوکان نیز در منطقه وجود دارد.

 

استعداد دشمن

حفاظت از منطقه عملیاتی بر عهده سپاه یکم عراق بود قرار داشت و نحوه گسترش آن در روی خطوط مرزی به صورت پایگاهی بود، زیرا کوهستانی بودن منطقه این نوع گسترش را به دشمن تحمیل کرده بود. در این پایگاه‌ها که در اطراف و کناره‌های جاده‌های سلیمانیه - کرکوک و سلیمانیه - دوکان ایجاد شده بود، اغلب، نیروهای جاش مستقر بودند. یک گردان در محدوده تاسیسات جبل بور و یک گردان در محدوده جمبور به همراه 60 قبضه ضدهوایی 14/5 و 23 میلیمتری استقرار داشتند.

 

سازمان رزم خودی

فرماندهی و هدایت عملیات بر عهده قرارگاه رمضان بود که برای اجرای عملیات واحدهای زیر را تحت امر داشت:

- تیپ ویژه پاسداران با یک گردان؛

- تیپ هوابرد؛

- اتحادیه میهنی کردستان عراق با دو گردان؛

- 47 قبضه خمپاره‌انداز و مینی‌کاتیوشا.

 

به گزارش راوی قرارگاه رمضان** ، با اجرای آتش در محور "جبل‌بر" و "جمبور" عملیات آغاز شد. نیروها در محور دوم (سقزلی و دارامان) نیز ساعتی بعد عملیات خود را آغاز کردند. در محور سوم (ارتفاعات کانی دملان) هم با اندکی تأخیر و پس از رفع مشکلات موجود، درگیری در پاسگاه دشمن و بلافاصله اجرای آتش روی تأسیسات نفتی "باباگرگر" آغاز گشت. در پی این اقدام، منطقه دچار آتش‌سوزی گسترده‌ای شد و تمام آن را دود غلیظی احاطه کرد به نحوی که دیده‌بان‌ها دیگر قادر به مشاهده نقاط اصابت گلوله نبودند. آتش‌سوزی تأسیسات باباگرگر از فاصله 40 کیلومتری به‌خوبی دیده می‌شد و حتی از آن سوی قله کانی دملان (با ارتفاع 480 متر) نیز قابل مشاهده بود.

 

در پایگاه هوایی کرکوک اصابت گلوله‌های مینی‌کاتیوشا به یک هواپیما، علاوه بر انهدام آن، آتش‌سوزی وسیعی ایجاد کرد. چند هلی‌کوپتر نیز (حداقل سه فروند) در این پایگاه منهدم شد.وقتی تأسیسات نفتی و بعضی از هدف‌ها در شهر کرکوک زیر آتشی سهمگین که از ارتفاعات اطراف فرومی‌بارید، قرار گرفت، دشمن سراسیمه با سلاح‌های پدافندهای هوایی خود به تیراندازی پرداخت، زیرا ابتدا می‌پنداشت که حمله هوایی صورت گرفته‌است و به هیچ‌وجه احتمال نمی‌داد که خمپاره‌اندازهای ما با این تعداد در اطراف شهر مستقر شده‌باشند.

 

به گزارش مرکز شنود، با شروع این عملیات، پایگاه هوایی کرکوک از موصل و بغداد درخواست کمک کرد که در پی آن، نیروی‌هوایی عراق دو فروند هواپیما به کرکوک فرستاد. این هواپیماها در محور "جبل‌بر" تعدادی فیلر(منور) پرتاب کردند و در روشنایی آنها به تجسس پرداختند. هلی‌کوپترهای دشمن نیز به چند نقطه به‌طور پراکنده با راکت حمله کردند.(4) به‌رغم این‌گونه اقدامات تدافعی دشمن، نیروهای خودی با شلیک بی‌وقفه سه‌هزار انواع گلوله روی تأسیسات شهر کرکوک و اطراف آن که تا ساعت 4 بامداد ادامه داشت، این منطقه را مملو از آتش و دود ساختند، به طوری که هرچند لحظه یک‌بار بر اثر انفجارهای مهیب، منطقه عملیاتی به لرزه درمی‌آمد و از نور انفجارات، همچون روز روشن می‌شد.(5)

 

تأسیسات نفت و گاز "شورآوا" نیز کاملاً منهدم شد. در محور "جبل بر" و "جمبور" انفجارات شدیدی رخ داد که به احتمال قوی این تأسیسات کاملاً منهدم شدند. اما به‌دلیل عدم شناسایی و نرسیدن برد قبضه‌های ادوات، نیروهای خودی نتوانستند روی "الجلیله" و "الحصار" آتش بریزند.(6)

 

پس از شلیک همه گلوله‌ها به اهداف اقتصادی و نظامی مورد نظر، نیروهای عمل‌کننده با آرامش کامل قبضه‌ها و کلیه تجهیزات را جمع‌آوری و به سمت عقب حرکت کردند. در این حین ناگهان انفجاری عظیم منطقه را روشن کرد و لرزاند که مشخص گردید مخازن گاز و تأسیسات نفتی منفجر شده‌است.

 

با دور شدن نیروها از منطقه، دشمن به سمت محل استقرار قبضه‌ها پیش‌روی کرد و با تعدادی هلی‌کوپتر مواضع نیروهای خودی را مورد حمله قرار داد، ولی با تخلیه به‌موقع این مواضع از بروز هرگونه حادثه‌ای جلوگیری شد. نیروهای عمل‌کننده سپس با عبور از جاده سلیمانیه ـ کرکوک به سمت یک روستای امن در منطقه حرکت کردند.(7)

 

نتایج کامل عملیات متهورانه مشترک "فتح1" را قرارگاه خاتم‌الانبیا (ص) طی اطلاعیه‌ای چنین اعلام کرد:

 

1- انهدام تأسیسات پالایشگاه کرکوک که ظرفیت 30 هزار بشکه در روز را داراست و سوخت (نفت سفید، بنزین و گازوئیل) استان‌های شمالی عراق را تأمین می‌کند.

2- انهدام واحد بهره‌برداری شماره1 از تأسیسات نفتی عراق که بدین ترتیب 60 درصد از توان بهره‌برداری از نفت عراق در کرکوک از دشمن سلب شد.

3- انهدام نیروگاه حرارتی برق کرکوک که برق مناطق صنعتی و شهر کرکوک را تأمین می‌کرد.

4- انهدام 3 پایگاه موشکی زمین به هوا در منطقه کرکوک که مسئولیت حفاظت هوایی این منطقه را به عهده داشت.

5- انهدام مقر منافقین و ضدانقلاب و کشته شدن افراد مستقر در آن.

6- انهدام تأسیسات تفکیک نفت و گاز "جمبور" که دارای ظرفیت 300 هزار بشکه نفت در روز است. همچنین انهدام تأسیسات تصفیه مقدماتی گاز و تأسیسات گاز این مجموعه که دشمن را از دست‌یابی به 100 میلیون فوت مکعب گاز محروم کرد.

7- انهدام تأسیسات تفکیک نفت و گاز "جبل‌بر".

8- انهدام تأسیسات نفت و گاز "شوراوا" که ظرفیت جداسازی و تفکیک 100 هزار بشکه را در روز دارا بود.

9- حمله و اجرای آتش روی قرارگاه لشکر هشتم و قرارگاه سپاه یکم عراق که به این دو قرارگاه ضایعات و خسارات سنگینی وارد شد و تعدادی از فرماندهان ارتش عراق کشته یا مجروح شدند.

10- انهدام پادگان "دارامان" که محل استقرار دو تیپ عراقی بود که شمار کثیری از نفرات دشمن در این حمله کشته و یا زخمی شدند.

11- تسخیر و انهدام بیش از 20 پایگاه روی ارتفاعات دملان و کشته شدن و به اسارت درآمدن تعدادی از نفرات این پایگاه‌ها.

12- انهدام مرکز استراق سمع الکترونیکی و پارازیت عراق در شمال این کشور واقع در "سقزلی".

13- به آتش کشیدن ایستگاه تلویزیونی سازمان امنیت و محل استقرار نیروهای دشمن و انهدام دکل تلویزیونی و ماکروویو کرکوک.

14- انهدام ایستگاه راه‌آهن "بی بایکوره" که کار انتقال نفت و فرآورده‌های سوختی را به عهده داشت.(8)

 

از سوی دیگر، در مسیر بازگشت نیروهای عملیاتی فتح1، عصر امروز در یک درگیری بین نیروهای سازمان مجاهدین [منافقین‌] و اتحادیه میهنی کردستان عراق، 11 تن از منافقین هلاک و دوتن از نیروهای اتحادیه کشته شدند. عناصر سازمان مجاهدین در حالی که برای انجام دادن عملیات، قصد نفوذ به ایران را داشتند، با نیروهای اتحادیه درگیر شدند.(9)

 

به گزارش راوی قرارگاه رمضان، به دنبال عملیات فتح1، در ساعت 13:10 هواپیماهای دشمن روستای سورقاشان (عسگر) را بمباران کردند.(10) طبق همین گزارش، دشمن امروز تحرک هوایی چندانی در منطقه نداشت؛ پروازهای او حداکثر به ده مرحله پرواز در تمامی منطقه رسید.(11) گفتنی است که رژیم عراق در اطلاعیه شماره 2396 خود که امشب انتشار یافت، هیچ اشاره‌ای به عملیات فتح1 نکرد!(12)

 


* در نزد فرماندهان نظامی، "وحدت" نیز نامیده‌می‌شد.

** راوی قرارگاه رمضان در این نبرد، آقای مسعود سرمدی بود.

 

منابع:

1ـ فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس، نگین ایران شماره 40، سال یازدهم ، بهار1391.ص101 و102. 

2-سند شماره 294 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: "عملیات فتح1 (کرکوک)"، گزارش راوی قرارگاه رمضان (مسعود سرمدی)، ص46 و 47.

3- مأخذ شماره 2، ص 4 و5.

4ـ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، جنگ در سال 1365(تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1367)، ص195 و 196.

5ـ سند شماره 0897 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: نیکویی، احمد، "حماسه فتح1"، پایان‌نامه دانشکده فرماندهی ستاد، تهران، 1370، ص116.

6ـ مأخذ شماره 2، نقل از ضمیمه گزارش اصلی، ص16 و 17.

7ـ مأخذ شماره2، ص116؛ وسند شماره 1254 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی قرارگاه رمضان در عملیات فتح1، (مسعود سرمدی)، ص121 و 125.

8ـ روزنامه کیهان، 1365/7/20، ص 18.

9ـ سند شماره 78240 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: ستاد مرکزی سپاه کشوری (معاونت اطلاعات)، گزارش "درگیری بین نیروهای عملیاتی فتح1 و منافقین"، 24/7/1365.

10ـ مأخذ شماره 5، ردیف دوم، ص 118.

11ـ مأخذ شماره 2، ص121.

12ـ مأخذ شماره 4، ص 18.

 

 

 

عکس‌های مرتبط: 

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



03 آذر

روزشمار اسناد سازمان ملل



03 آذر

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران