بررسی اجمالی روند انتخاب عملیات والفجر1 و محدودیت‌های موجود

چاپلینک ثابت
تهیه و تنظیم حسین عسگری

 

هم‌زمان با پایان‏ یافتن عملیات والفجر مقدماتی، فرماندهان سپاه و ارتش درصدد انتخاب منطقه‏ ای برای اجرای عملیات جدید برآمدند. منطقه عملیات والفجر مقدماتی (حدفاصل فکه تا چزابه)، فاو و منطقه شمال فکه ازجمله مناطقی بودند که برای اجرای عملیات پیشنهاد شدند.

 

 

 

 ارتفاعات حمرین و فوقی (شمال فکه) که به دلایلی از موقعیت مناسب‌تری برخوردار بودند، و قبلا از سوی ارتش برای عملیات پیشنهاد شده و نزدیکترین محل به منطقه عملیات قبلی بود، به فاصله کمی (چهار روز پس از اتمام عملیات والفجر مقدماتی) با اعلام فرماندهی کل سپاه، برای اجرای عملیات والفجر1 انتخاب شدند.

 

 

درتاریخ 20 فروردین 1362 زمان دقیق اجرای عملیات والفجر1 مشخص شد. این روز یکی از روزهای پرکار برای فرماندهان رده‌های مختلف و نیروهای مستقر در منطقه عملیاتی بود و همه می‌کوشیدند تا حداکثر آمادگی را برای اجرای عملیات کسب کنند؛ نیروهای گردان‌ها درحال آماده‌شدن برای ورود به منطقه عملیات و استقرار در نزدیکی خط بودند، فرماندهان هم ضمن فراهم‌آوردن مقدمات اجرای عملیات، هماهنگی‌های لازم را میان عناصر و رده‌های مختلف عملیاتی و ستادی خود انجام می‌دادند و در سطوح بالاتر نیز بازدید از قرارگاه‌های عملیاتی و یگان‌ها و بررسی میزان آمادگی آنها در دستور کار و اولویت برنامه‌های فرماندهان عالی نظامی بود.

 

مسئولان قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) بیشتر تلاش خود را معطوف به حل مشکلات قرارگاه کربلا کرده بودند. براین‌اساس، رحیم صفوی و غلامعلی رشید، صبح با فرماندهان قرارگاه کربلا تشکیل جلسه دادند. در این جلسه مشخص شد که قرارگاه کربلای5 (لشکر19 فجر + لشکر8 نجف اشرف) که قرار بود در جنوب حد قرارگاه کربلا چند ارتفاع را در شمال شیار بجلیه تصرف کند، به‌دلیل عدم اجرای مانور آزمایشی در زمین‌های عقبه منطقه خودی، آمادگی مناسبی برای شکستن خط ندارد.

 

 لذا رحیم صفوی پیشنهاد کرد که این قرارگاه با یک گردان تلاش فرعی داشته باشد و تلاش اصلی در سمت راست (شمال) آن را قرارگاه کربلای3 (تیپ33 المهدی سپاه + تیپ3 لشکر21 حمزه ارتش) انجام دهد و درصورت موفقیت تلاش‌ فرعی قرارگاه کربلای5، بقیه نیروها نیز از این موفقیت استفاده کرده، با ادامه پیشروی، هدف‌های خود را تأمین کنند و در غیر این صورت، حرکت خود را از محور قرارگاه کربلای3 ادامه دهند.(1)

 

ساعت 22 امشب (1362/1/20) رحیم صفوی، غلامعلی رشید، سرهنگ حسنی سعدی و سرهنگ دژکام با حضور در قرارگاه مشترک نجف ضمن بررسی آخرین وضعیت آمادگی این قرارگاه، موضوع هماهنگی دو قرارگاه کربلا و نجف در شیار بجلیه را بررسی کردند. براساس مباحث مطرح‌شده قرار شد تا هنگامی‌که الحاق نیروها در دو طرف شیار بجلیه (خط حد دو قرارگاه در شمال شیار) کامل نشده است، آتش سنگین توپخانه خودی روی شیار و امتداد آن به‌سمت دشمن، متمرکز شود تا مانع فشارآوردن عراقی‌ها از انتهای غربی شیار شود.(2)

 

در ادامه جلسه، ابراهیم همت گفت که برای کم‌کردن فاصله رزمندگان با خط اول دشمن، تا فردا حدود 20 گردان از نیروهای این قرارگاه در مناطقی در نزدیک خط در داخل شیارها مستقر خواهند شد. وی افزود: «مقداری نایلون و سایر امکانات اولیه برایشان فراهم شده تا درصورت بارانی‌شدن هوا از آن به‌عنوان سرپناه استفاده کنند، همچنین چند رأس قاطر هم برای حمل تیربار به ارتفاعات چپ پاسگاه سمیده [درصورت تصرف این پاسگاه] و پدافند، به منطقه آورده شده است.»(3)

 

در ساعات پایانی شب، آخرین جلسه فرماندهان قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) برای بررسی میزان پیشرفت کارها و رفع نواقص موجود با حضور محسن رضایی، رحیم صفوی، احمد غلامپور، غلامحسین بشردوست، مرتضی صفار و سرهنگ صیاد شیرازی، سرهنگ حسنی سعدی، سرهنگ قویدل، سرهنگ شاهان، سرهنگ کریمیان و سرهنگ نوابی تشکیل شد.

 

در ابتدا فرماندهانی که از قرارگاه‌های عملیاتی فرعی در طول روز جاری بازدید کرده بودند درمجموع جریان امور را نسبتاً مطلوب ارزیابی کرده از نتایج بازدید خود چنین گزارش دادند: «گردان‌های عملیاتی درحال تمرین مانور بدون تیراندازی بودند. .. اغلب قبضه‌های مستقرشده در منطقه ثبت تیر انجام داده یا درحال انجام آن هستند. ... و قریب‌به‌اتفاق تانک‌ها وارد منطقه عملیات شده و درحال استقرار هستند.»

 

فرماندهان در این جلسه همچنین به مشکلاتی مانند کمبود راننده دارای گواهینامه پایه یک، ضرورت اصلاح محل استقرار چند قبضه توپ105 و همچنین نحوه استقرار سایت موشکی (ضدهوایی) نیروی هوایی که هنوز کامل نشده بود اشاره و دستورهایی برای رفع این مشکلات صادر کردند.(4)

 

از اولین نکاتی که در انتخاب زمان عملیات والفجر1 مورد توجه و تأکید فرماندهان ارشد ارتش و سپاه قرار گرفت و در جلسات اولیه اطلاع‌رسانی و توجیه عملیات به آن اشاره شد، استفاده از نور ماه در حین اجرای عملیات بود. این تدبیر بدین معنی بود که زمان اجرای عملیات محدود به دوره خاصی از طلوع و غروب ماه می‌شد که فرماندهی نیروی زمینی ارتش آن را حدود 10 روز پس از ابلاغ عملیات* اعلام کرد.(5)

 

اما از آنجا که کسب آمادگی نهایی برای اجرای عملیات به عوامل متعدد ازجمله جا‌به‌جایی امکانات؛ شناسایی خطوط دشمن؛ انتخاب معبر؛ احداث قرارگاه‌ها و واحدهای پشتیبانی اعم از توپخانه، ادوات، اورژانس؛ تکمیل استعداد گردان‌ها و... نیاز داشت، درعمل، زمان بیشتری را به خود اختصاص داد. بررسی گزارش میزان آمادگی قرارگاه‌های کربلا و نجف در تاریخ 11 اسفند 1361، نشان داد که یگان‌های عملیاتی برای جا‌به‌جایی و کسب آمادگی حداقل به 4 تا 5 روز دیگر نیاز دارند.(6)

 

مشکل مهم‌تری که موجب به‌نتیجه‌نرسیدن شناسایی‌ها می‌شد، افزایش حساسیت دشمن و گماردن نیروهای کمین در لابه‌لا و جلوتر از موانع در مقیاس گسترده بود که مانع دسترسی نیروهای ایرانی به این موانع می‌گردید و خودبه‌خود زمان اجرای عملیات را به تعویق می‌انداخت. علاوه‌براین، کمبود نیرو و تکمیل‌نشدن ظرفیت یگان‌ها براساس برآورد اولیه نیز بر مشکلات افزود، تا جایی‌که فرماندهان ارشد قرارگاه خاتم(ص) تا قبل از پایان سال (اسفند) 1361 برای اجرای عملیات به نتیجه نرسیدند.

 

جمع‌بندی آخرین وضعیت در اولین و دومین روز سال 1362، که کماکان حاکی‌از فراهم‌نشدن شرایط برای اجرای عملیات بود، موجب شکل‌گیری مباحث، پیشنهادها و طرح جدیدی شد که "مانور آتش به‌جای خون" نام گرفت؛ طبق این طرح، یگان‌ها برای عبور از موانع مستحکم دشمن، که توسط نیروهای کمین حفاظت می‌شد، از آتش پرحجم مستقیم استفاده می‌کردند. به‌این‌منظور، مقرر شد یگان‌ها علاوه‌بر برگزاری جلسات توجیهی برای عوامل مؤثر در اجرای عملیات، مانورهای آزمایشی مشابهی را در عقبه‌های خودی در روز و شب اجرا کنند که این امر نیز مستلزم صرف زمان جداگانه‌‌ای بود.

 

اجرای جلسات توجیهی، برگزاری مانورهای بدون آتش و با آتش واقعی در شب و روز در عقبه‌های منطقه، تکمیل ظرفیت یگان‌ها، آمدن یگان‌های جدید برای تحقق برآورد اولیه سازمان رزم عملیات، استقرار قبضه‌های آتش در خط براساس طرح مانور "آتش به‌جای خون" و... شروع عملیات را تا آغاز دهه سوم فروردین 1362 به تعویق انداخت. باتوجه‌به مقارن‌شدن این‌زمان با روزهای پایانی ماه قمری (26 جمادی‌الثانی 1403) امکان استفاده از نور ماه منتفی شد. بنابراین باوجود تأکید اولیه، عملیات یا بایستی در تاریکی مطلق هوا انجام می‌شد یا حداقل 15 روز (برای مساعدشدن شرایط برای استفاده از نور ماه) به تعویق می‌افتاد.(7) تعویق اجرای عملیات با نظر مخالف اغلب فرماندهان مواجه شد و برای حل مشکل تاریکی هوا طبق تدبیر قرارگاه خاتم و مقرر گردید 7000 گلوله منور 155 میلی‌متری در اختیار یگان‌ها قرار بگیرد.(8)

 

هدف اصلی این عملیات تک به جبال حمرین و تکمیل تصرف آن و نیز دست‌یابی به جبل فوقی بود تا به این وسیله ضمن تسلط بر ارتفاعات منطقه، دشمن را مجبور کنند تا در دشت قرار بگیرد و مقدمات پیش‌روی به عمق فراهم آید.(9)

تصرف باقیمانده ارتفاعات مرزی حمرین،* ادامه تک برای تصرف ارتفاعات فوقی و تأمین خط رودخانه دویرج به‏ عنوان هدف این عملیات تعیین گردید.

 

براین‌اساس،قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) درمورخه 20 فروردین 1362، نام، روز و ساعت عملیات را با امضای مشترک محسن رضایی و سرهنگ علی صیاد شیرازی کتباً به قرارگاه‌های تابعه ابلاغ کرد:(10)

1. ساعت (س) روز (ر) طرح عملیاتی شماره2 کربلای11 ساعت 23 روز 1362/1/21 تعیین می‌گردد.

2. نام عملیات (والفجر1) و با رمز «یا الله یا الله یا الله»ابلاغ  شد.(11)

 

برای اجرای عملیات نیز دو قرارگاه کربلا و نجف به کار گرفته شدند و مقرر شد قرارگاه کربلا در شمال از سه‌راه زبیدات تا شیار بجلیه و قرارگاه نجف در جنوب از شیار بجلیه تا رودخانه دویرج وارد عمل شوند. استعداد لازم برای اجرای عملیات نیز جمعاً 110 گردان (حدود 80 گردان از سپاه و حدود 30 گردان از ارتش) پیش‌بینی شده بود که تا آستانه عملیات فراهم شد؛ این نیروها در 10 قرارگاه عملیاتی فرعی ذیل سازمان یافتند:

 

الف) قرارگاه کربلا:

قرارگاه کربلای1 (لشکر41 ثارالله + تیپ1 لشکر21 حمزه)

قرارگاه کربلای2 (لشکر7 ولی‌عصر(عج) + تیپ2 لشکر21 حمزه)

قرارگاه کربلای3 (تیپ33 المهدی(عج) + تیپ3 لشکر21 حمزه)

قرارگاه کربلای4 (لشکر14 امام حسین(ع) + تیپ2 لشکر77 خراسان)

قرارگاه کربلای5 (لشکر8 نجف + لشکر19 فجر)

قرارگاه کربلای6 (تیپ فاطمه‌الزهرا(س) + تیپ امام سجاد(ع) + تیپ4 لشکر21 حمزه) به‏ عنوان احتیاط قرارگاه کربلا

 

ب) قرارگاه نجف:

قرارگاه نجف1 (لشکر31 عاشورا + تیپ55 هوابرد)

قرارگاه نجف2 (لشکر27 حضرت رسول(ص) + تیپ84 خرم‌آباد)

قرارگاه نجف3 (لشکر5 نصر + تیپ58 ذوالفقار)

قرارگاه نجف4 (تیپ10 سیدالشهدا(ع) + تیپ37 زرهی شیراز)

 


* زمان اجرای عملیات در تاریخ 26 بهمن 1361 ابلاغ شد.

* بخش‌هایی از ارتفاعات حمرین در عملیات محرم به تصرف نیروهای خودی درآمده بود.

 

 

منابع:

1- سند شماره 219/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی قرارگاه خاتم‏الانبیا(ص) در عملیات والفجر1 (زمان‌زاده)، 1362/1/7 تا 1362/1/25، ص235.

2- همان، ص229.

3- سند شماره 229/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی لشکر14 امام حسین(ع) (محمدرضا طالقانی)، 362/1/25 تا 1362/1/30، صص 331 -330.

4- سند شماره 219/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، پیشین، صص 235 - 232.

5- سند شماره 162/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی قرارگاه خاتم در عملیات والفجر1، (داوود رنجبر)، 1361/11/17 تا 1362/1/6، ص292.

6- سند شماره 216/ گ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: عملیات والفجر1، گزارش راوی قرارگاه خاتم (سمیع‌زاده)، صص 136، 137 و 146.

7- سند شماره 219/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، پیشین، ص142.

8- سند شماره 219/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، پیشین، صص 160 - 156.

9- مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، "از خرمشهر تا فاو"، ص 55.

10- سند شماره 019144 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: از قرارگاه خاتم(ص) (رکن3) به قرارگاه خاتم(ص)، 1362/1/20، ص45.

11- سند شماره 019144 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: از قرارگاه خاتم(ص) (رکن3) به قرارگاه خاتم(ص)، 1362/1/20، ص45و46.

 

 
عکس‌های مرتبط: 

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



01 آبان

روزشمار اسناد سازمان ملل



01 آبان

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران