مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

بررسی ناکامی و نقاط ضعف و قوت عملکرد رزمندگان درعملیات والفجر1

چاپلینک ثابت
حسین عسگری موفق

 

یکی از شیوه‌های فرماندهان سپاه و ارتش در جنگ تحمیلی بعد از انجام هر عملیات و صرفنظر از موفقیت و یا عدم موفقیت آن، بررسی عملکرد و نتایج حاصله از اجرای عملیات بوده است. این امر بعضاً طی جلسات متعددی با حضور فرماندهان ستادی و عملیاتی صورت می گرفت و فرماندهان بدون ملاحظه و ترس تمام دیدگاه های خود را بیان می نمودند و نقاط ضعف و قوت اقدامات صورت گرفته را بر می‌شمردند.

 



در 28 فروردین 1362 جلسه‌‌ای با حضور تعدادی از فرماندهان قرارگاه‌های خاتم‌الانبیا(ص)، کربلا و نجف* تشکیل گردید و در این جلسه دلایل ناکامی در عملیات والفجر1 و نقاط ضعف و قوت عملکرد نیروهای خودی مورد بررسی قرار می گیرد.

 

 

گزارش فرماندهان شرکت کننده در جلسه بررسی عملیات والفجر1:



الف) مشروح سخنان فرماندهان قرارگاه کربلا:

در ابتدای جلسه، فرماندهان قرارگاه کربلا (احمد کاظمی و سرهنگ سلیمانجاه) خلاصه‌‌ای از عملیات و مشکلات و نواقص آن را توضیح دادند.

 

احمد کاظمی درمورد مهم‌ترین موضوعات و مسائل قرارگاه‌های عملیاتی تحت امر قرارگاه کربلا گفت: «در مرحله اول این عملیات، کربلای1 و 4 در خط 139 الحاق داشتند، اما فرماندهی آنها از این جریان اطلاع نداشتند و تقریباً کنترل این عملیات از دست فرماندهی کربلای4 خارج شده بود، به‌طوری‌که نیروها از مسیر اصلی منحرف شده و در عمق منطقه، یک قرارگاه دشمن را منهدم کردند، اما منطقه را پاک‌سازی نکرده بودند. این نیروها خط مقدم دشمن را در 45 دقیقه گرفتند.

 

 نیروهای قرارگاه کربلای2 چون نیرو کم داشتند با ناباوری وارد عملیات شدند و با این حساب تپه175 و خاکریز سوم دشمن را هم گرفتند، اما کم‌کم دشمن خاکریز سوم را از ما گرفته و درحال عقب‌نشینی هستیم که بیشتر نارسایی‌ها ازجانب دو گردان ادغامی بود. فرماندهی کربلای5، که تنها قرارگاهی بود که اسیر گرفت، می‌گویند ما ارتفاع‌129 را گرفتیم و خود اسرا می‌گفتند که عمق میدان مین به بیش از 1000 متر می‌رسید. فرماندهان می‌گویند که ما محور کم داشتیم و نتوانستیم سازمان دشمن را از بین ببریم. زمان شروع عملیات هم دیر بود و ما باید عملیات را ساعت 7 بعدازظهر شروع می‌کردیم.» وی در پایان اضافه کرد: «در کل قرارگاه حدود 350 نفر مفقود از سپاه و 25 نفر از ارتش داشتیم.» (1)

 

سپس سرهنگ سلیمانجاه درباره مشکلات قرارگاه‌های کربلای1 و کربلای4 در جناح راست عملیات قرارگاه کربلا گفت: «ازجمله مشکلات ما دیر پای کار آمدن قرارگاه کربلای4 بود، تاحدی‌که تانک‌های این قرارگاه شب عملیات به منطقه آمدند و حتی آمدن تانک‌های این قرارگاه در شب عملیات باعث‌ پاره‌شدن سیم‌ها و قطع ارتباط قرارگاه کربلای4 با کربلای1 شد.» وی همچنین درمورد مشکل ادغام نیروهای ارتش و سپاه در قرارگاه کربلای4 اظهار کرد: «ازجمله نواقص بسیار عمده این قرارگاه ادغام دیرهنگام دو یگان کربلای4 [لشکر14 امام حسین(ع) از سپاه و تیپ2 لشکر77 خراسان از ارتش] بود که باعث بروز مشکلات زیادی شد. ضمن آنکه وقتی دو گردان باهم ادغام شدند استعداد گردان‌های ادغامی حدود 800 نفر شد که کنترل آن توسط یک فرمانده گردان عملاً امکان‌پذیر نبود.»

 

فرمانده لشکر21 حمزه سپس درمورد الحاق نیروهای دو قرارگاه کربلای 1 و 4 که از مشکلات حین عملیات بود و احمد کاظمی نیز به آن اشاره کرد، گفت: «الحاق چند نفر نیروی گم‌شده باهم را نمی‌توانیم الحاق دو یگان بنامیم.»

وی مشکل دیگر عملیات را این‌گونه تشریح کرد: «دشمن با کمین‌هایش در مقابل ما یک خط تشکیل داد و تانک‌هایش را از دسترس نیروهای ما دور نگه ‌داشت و ما با حجم بالای نقل‌وانتقالات، دشمن را هوشیار کردیم.»(2)

 

  ب) مشروح سخنان فرماندهان قرارگاه نجف:

سرهنگ منوچهر دژکام فرمانده قرارگاه نجف (ارتش)، درمورد عملیات یگان‌های این قرارگاه گفت: «باید در تاریخ ثبت بشود که ما از چه موانعی عبور کردیم، خصوصاً اینکه دشمن از تک ما کاملاً اطلاع داشت به‌طوری‌که یک اسیر می‌گفت ساعت 10 شب به ما اطلاع دادند که ایرانی‌ها ساعت 11 شب حمله خواهند کرد»

 

 اشکالات عملیات از زبان سرهنگ منوچهر دژکام :

1. ضعف فرماندهی در کلیه سطوح.

2. ضعف تشکیلات.

3. ضعف تجهیزات و کمبود آن.

4. ضعف آموزش و اطلاعات.

5. نبود تبادل اطلاعات بین سپاه و ارتش.

6. دور بودن فرماندهان یگان‌های ادغامی از یکدیگر.

7. آتش شدید دشمن در تمام ساعات عملیات.

8. تجمع نیروهای خودی و افزایش تلفات.

9. عدم تخلیه سریع شهدا و مجروحان.

10. تک در تاریکی شب باوجود موانع بسیار زیاد.

11. ضعف در توجیه نیروهای عمل‌کننده.

12. کمبود کادر و نیروهای کارآزموده.

13. نداشتن پشتیبانی نزدیک هوایی.

14. برتری آتش پشتیبانی قرارگاه کربلا به‌جای قرارگاه نجف.

15. توجیه‌نبودن نیروها و فرماندهان به زمین عملیات.

16. کامل‌نبودن آموزش برخی نیروهای بسیج و فرماندهان گردان‌ها.(3)

 

پس از وی، فرمانده دیگر قرارگاه نجف محمدابراهیم همت نیز در سخنانی مهم‌ترین مشکلات این عملیات را آتش شدید دشمن، نبود نور ماه، آموزش ضعیف نیروها و ضعف در ارتباط فرماندهی با نیروها ذکر کرد و عریض‌بودن معابر و حجم آتش توپخانه خودی در مقایسه با عملیات‌های گذشته را ازجمله نقاط قوت عملکرد نیروهای خودی دانست.(4)

 

آثار ناکامی در این عملیات در برخی موارد در میان گفت‌وگوی فرماندهان نمایان می‌شد؛ مطالبی که غلامعلی رشید و سرهنگ صیاد شیرازی در این جلسه بیان کردند یکی از آن موارد است.

 

غلامعلی رشید دغدغه خود را این‌طور بیان کرد: «دیشب تلویزیون عراق منطقه را نشان داده و جنازه‌های ما را هم نشان داده، مردم می‌پرسند قضیه چه بوده؟»

 

سرهنگ صیاد شیرازی نیز به مطلبی اشاره کرد که نشان‌دهنده سختی‌ها و مشکلات عملیات و امکان بهره‌گیری از تجربیات این عملیات برای آینده بود، وی گفت: «ما بعد از عملیات رمضان کم‌کم طعم شکست را چشیده‌ایم و این لطف خداست که ما دراین‌بین به نقاط ضعف خود پی برده‌ایم، ولی باید بدانیم که این در گرماگرم عملیات است و یقیناً مضراتی دارد که باید جلو آن را بگیریم و در آینده این شکست را بررسی کنیم.»(5)

 

محمدابراهیم همت در پایان عملیات در گفت‌وگویی با راوی مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ (اصغر معرفت‌جو) درخصوص نحوه عملکرد نیروهای خودی و ضعف‌ها و معایب عملیات را به‌صورت جمع‌بندی بیان کرد.

 

 اشکالات عملیات از زبان محمد ابراهیم همت:

 

الف) ضعف‌های عملیات

1. نبودن جاده از نقطه رهایی تا خط خودی و از آنجا به خط دشمن. (ما فقط 2 تا جاده توانستیم بکشیم یکی از پیچ‌انگیزه به 112 و یکی هم از دیدگاه یاسر به 143).

2. تاریکی مطلق هوا، استفاده‌نکردن از نور مهتاب.

3. تراکم نیرو در یک منطقه محدود (زمین محدود).

4. قدرت عمل دست فرمانده لشکر نبود و تصمیم‌گیری از رده بالا می‌شد که این مورد کیفیت مانور را از فرماندهان می‌گرفت. (البته مانور بهترین مانور بود.)

5. کمبود کیفیت نیروها خصوصاً در آموزش و کادر. (ما نتوانستیم به توپخانه و عقبه دشمن برسیم و قرارگاه تاکتیکی دشمن و نقطه هدایت دشمن دست‌نخورده ماند. درحقیقت ما به نیروهای اصلی دشمن نزدیم و با جیش‌الشعبی درگیر می‌شدیم.)

6. نتوانستیم از آتش موشک و تانک و 106 خوب استفاده کنیم.

7. برای عقب‌نشینی طرحی نداشتیم.

 

ب) معایب عملیات

1. غرور خصوصاً از ناحیه برادران ارتش.

2. آتش سنگین دشمن.

وی همچنین عبور نیروها از موانع، آتش مؤثر توپخانه خودی، انهدام تعداد فراوانی از نیروهای دشمن و استقامت نیروها در طول عملیات را از محاسن عملیات برشمرد.(6)

 

 

توضیحات راوی قرارگاه نجف (اصغر معرفت‌جو) درخصوص نقاط قوت و ضعف عملیات براساس اظهارات برخی مسئولان سپاه11 قدر:

 

الف) نقاط قوت عملیات

1. عبور نیروها از موانع (سیم‌های خاردار، میادین مین، سنگرهای کمین و...) به‌طور مطلوب.

2. آتش خوب و مداوم توپخانه خودی.

3. گرفتن تلفات بالا از نیروهای دشمن (حدود 8 هزار نفر).

4. وجود نقاط رهایی برای رفتن نیروها پای کار و شروع عملیات که حدوداً 5 نقطه بود.

5. استقامت خوب نیروها در 6 روز عملیات باوجود کمبود مهمات و تدارکات ناقص.

6. شناسایی مطلوب نیروهای اطلاعات یگان‌ها از موانع و مواضع دشمن و استفاده خوب از عکس هوایی چند روز قبل از عملیات. (1362/1/19)

 

ب) ضعف‌ها و نقایص عملیات

1. تاریکی مطلق هوا در شب (نبودن نور ماه).

2. تراکم نیروها در زمین محدود عملیات، واردشدن 3 لشکر و یک تیپ از بجلیه تا پیچ‌انگیزه.

3. قدرت عمل و مانور دست فرماندهان لشکر نبود و تصمیم‌ها از بالا (قرارگاه خاتم(ص)) گرفته می‌شد.

4. قرارگاه‌ها و توپخانه‌های دشمن دست‌نخورده باقی ماند.

5. از آتش موشک و 106 و نیز سلاح‌های نیمه‌سنگین به‌طور صحیح استفاده نشد.

6. غرور بسیار بالا در فرماندهان بالاخص در برادران ارتش.

7. دیر واردشدن نیروها؛ لازم بود در حد قرارگاه نجف ساعت حرکت 7 یا 8 باشد، اما به‌خاطر وضعیت قرارگاه کربلا لازم بود حدود ساعت 10 یا 11 باشد که درنهایت تصمیم بر آن شد که ساعت 11 رمز اعلام بشود و نیروهایی که قبلاً پای کار رفته بودند به دشمن حمله کنند.

8. ضعف ضدزره برای دفع پاتک و حرکات رزمی دشمن بالاخص ضعف در ارتش (تیپ37 زرهی).

9. عدم تخلیه شهدا و مجروحان و ضعف نیروهای تخلیه‌‌کننده در همه یگان‌های قرارگاه نجف.

10. کمبود دیدبان ورزیده بالاخص در گردان‌های عمل‌کننده.

11. هماهنگ‌نبودن آتش‌های پشتیبانی.

12. ضعف آموزش نیروها.

13. ضعف بعضی از فرمانده گردان‌ها و گروهان‌ها.

14. لورفتن منطقه عملیات قبل از عملیات.

15. فاصله زیاد بین خط پدافندی ما با خط پدافندی دشمن قبل از عملیات.

16. نداشتن طرح عقب‌نشینی.

17. طول زیاد مسیر برای رسیدن به خط و نداشتن جاده متصل به عقبه و اتکا به جاده‌های نامناسب.

18. ضعف شدید مهندسی در ایجاد جاده و احداث خاکریزهای خوب.

19. ضعف مسئولان محورها در آرایش نیروهای در خط اول و... .

20. ضعف تخریب در ایجاد معابر و عدم پاک‌سازی زمین منطقه برای نمونه نجف2

21. ضعف شدید طرح مانور عملیات (رخنه) و عملی‌نبودن آن در چنین زمینی.(7)

 

آمار شهدا و مجروحان عملیات والفجر1

حسین علایی مسئول ستاد قرارگاه خاتم(ص) در نامه‌‌ای به فرماندهی کل سپاه پاسداران آمار شهدا و مجروحان عملیات را به این شرح اعلام کرد:

شهدای سپاه و بسیج          1000 نفر

مجروحان سپاه و بسیج       4686 نفر

شهدای ارتش                 200 نفر

مجروحان ارتش حدود       700 نفر

شهدای مجهول‌الهویه         50 نفر(8)

 


*محسن رضایی، رحیم صفوی، غلامعلی رشید، ابراهیم همت، احمد کاظمی، مصطفی ربیعی، امین شریعتی و محمد باقری از سپاه پاسداران و سرهنگ صیاد شیرازی، سرهنگ حسنی سعدی، سرهنگ سلیمانجاه، سرهنگ دژکام و سرهنگ موسوی قویدل از ارتش در این جلسه حضور داشتند.

 

منابع:

1. سند شماره 220/گ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: گزارش راویان قرارگاه خاتم(ص) در عملیات والفجر1 (جواد زمان‌زاده و محسن رخصت‌طلب)، 28/1/1362، صص 68 - 66.

2. همان، صص 74 - 70.

3. همان، صص 76 - 75.

4. همان، صص 82 - 81.

5. همان، صص 84 - 83.

6. سند شماره 103/گ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ گزارش راوی قرارگاه نجف از عملیات والفجر1 (اصغر معرفت‌جو)، 22/1/1362، صص 68 - 67.

7. سند شماره 103/گ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: گزارش راوی قرارگاه نجف از عملیات والفجر1 (اصغر معرفت‌جو)، 22/1/1362، صص 68 - 67.

8. گزیده اسناد عملیات والفجر1، جلد 3، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ص278.

 

 

عکس‌های مرتبط: 

دیدگاه جدیدی بگذارید