تغییر راهبرد ارتش عراق پس از آزادسازی خرمشهر

چاپلینک ثابت
اتخاذ راهبرد دفاع ایستا


تغییر راهبرد ارتش عراق به دفاع ایستا

 

پس از شکست فاحش ارتش عراق در عملیات بیت‌المقدس و عقب‌‌نشینی بخشی از نیروهای عراقی به پشت خطوط مرزی، ارتش عراق به‌طور کلی روحیة تهاجمی خود را از دست داده بود. برای عراق مشخص بود که باید خود را برای دفاع از بصره آماده کند، زیرا سقوط این شهر معنی دیگری داشت. (1) بر این اساس ارتش عراق تصمیم گرفت تا با اتخاذ راهبرد "دفاع ایستا"، یگان‌های خود را در سنگرهایی که در دژهای مرزی احداث کرده بود، مستقر کند و در مقابل حملات ایران بایستد. اتخاذ این راهبرد از خسارات و تلفات ارتش عراق می‌‌کاست و امکان فروپاشی ناگهانی جبهة عراق را کم می‌کرد.

 

با آزادسازی خرمشهر، ماهیت و انگیزه‌‌ها و شکل جنگ عوض شد. تا پیش از فتح خرمشهر، رژیم عراق روحیة نسبتاً مناسبی داشت و در پی دستیابی به دستاوردهای بزرگی از تحمیل جنگ بر ایران بود. این دستاورد می‌‌توانست تغییر در محتوای معاهدة 1975 الجزایر باشد، ولی پس از پیروزی‌های نظامی ایران و موفقیت در بیرون راندن ارتش متجاوز بعثی از عمدة سرزمین‌‌های خود، اهداف و آرمان‌‌های حکومت عراق از تداوم جنگ تغییر کرد.

 

در چنین وضعیتی، ارتش عراق با نگرانی از تداوم حمله‌های ایران، در جبهه‌‌های زمینی شکل و آرایش دفاعی به خود گرفت، ولی آفند به مراکز اقتصادی و نفتی ایران را در صورت حملات رزمندگان اسلام در جبهه‌‌های زمینی در دستور کار خود قرار داد تا با این شیوه بتواند از پیروزی‌‌های نظامی بیشتر ایران جلوگیری کند و مانع ورود قوای ایران به خاک عراق شود. به این منظور ارتش بعثی عراق پس از شکست‌‌های پی‌درپی و سنگین در عملیات‌‌های سال دوم جنگ، سعی در اصلاح ساختار دفاعی و گسترش توان نظامی خود نمود.

 

رژیم صدام حسین تمام امکانات وزارتخانه‌‌های عراق را در جنگ بسیج کرد و برای هر وزراتخانه و سازمان دولتی، مأموریت مشخصی را تعیین نمود. مثلاً وزارت کشاورزی عراق، مسئولیت احداث کانال‌‌های پدافندی در جبهه‌‌ها را بر عهده گرفت که حکم رودخانه و مانع مصنوعی را برای ارتش عراق داشت. همچنین رژیم بعثی قراردادهایی را به منظور اجرای عملیات مهندسی و احداث استحکامات دفاعی در خطوط عقبة جبهه‌‌ها با برخی شرکت‌‌های خارجی منعقد نمود. علاوه بر آن، اقدامات دیگری را به این شرح صورت داد:

 

1. تقویت فعالیت‌های اطلاعاتی:

از این پس ارتش عراق به سازماندهی و بازسازی واحدهای خود و آرایش دادن و مرتب کردن خطوط دفاعی جدید خود در جبهه‌‌های جنوب پرداخت. این ارتش به منظور پیش‌بینی منطقة هدف عملیات بعدی قوای ایران، فعالیت‌‌های اطلاعاتی خود را در همة جبهه‌‌ها افزایش داد و سازمان اطلاعاتی خود را تقویت کرد و گسترش داد. بیشتر فعالیت‌‌های اطلاعاتی ارتش عراق بر پیگیری وضعیت و شرایط نیروهای ایرانی در شرق بصره متمرکز شد، زیرا احتمال اجرای عملیات در این منطقه با هدف نزدیک شدن به شهر بصره یا اشغال آن یا تصرف نواری از نخلستان‌های کرانة شرقی شط‌العرب و بخش شرقی شهر بصره (معروف به تنومه) وجود داشت.(2)

 

2. اصلاح و عمق بخشیدن به خطوط پدافندی:

ارتش عراق با استفاده از عوارض مصنوعی و نیز ایجاد خطوط جدید دفاعی، دست به ترمیم و اصلاح خطوط پدافندی خود در جبهه‌‌های حساس زد. این اقدام امکان اجرای مانورهای جناحی ایران را تا حدود زیادی از بین برد و موجب شد تا با کاهش خطوط دفاعی، عراق به صرفه‌جویی در قوا بپردازد.

 

صدام حسین در سخنرانی‌اش در 1361/3/30 در توجیه شکست ارتشش در عملیات بیت‌المقدس گفت:
زمانی که ارتش عراق در داخل خاک ایران می‌‌جنگید، راه‌‌های مواصلاتی تدارکاتی طولانی بود و به همین علت ارتباط مرکز فرماندهی با قرارگاه‌‌های عملیاتی میدان جنگ مورد تهدید قرار می‌‌گرفت و ایران می‌‌توانست نیروهای خط مقدم را در معرض انزوا قرار دهد. در چنین شرایطی عراق مجبور بود برای حفظ آن جاده‌‌ها، نیروهای پشتیبانی بیشتری را گسیل دارد و در چنین شرایطی مسدود کردن معابر نفوذی بسیار سخت و غیر ممکن بود. (3) 

 

تجربة عملیات‌‌های ایران نشان می‌داد که تنها وجود موانع و استحکامات فراوان در خط مقدم جبهه برای آرایش دفاعی کافی نیست، زیرا وقتی خط مقدم می‌شکست، رزمندگان ایرانی می‌‌توانستند به‌سرعت خود را به عقبة یگان‌‌های هدف برسانند. بر این اساس ارتش عراق سعی کرد رده‌‌های مختلف خطوط دفاعی ایجاد کند تا به جبهة پدافندی خود عمق کافی را بدهد و بتواند رخنة نیروهای ایرانی را به‌سرعت کنترل کند و آن را به صورت محیط‌‌های مجزا از یکدیگر تبدیل نماید. در چنین شرایطی بود که امکان پاتک‌‌های پی‌درپی برای نیروهای احتیاط و یگان‌‌های ویژة عراق به‌سادگی فراهم می‌‌آمد.

 

3. استفاده از عملیات مهندسی:

ارتش بعثی به منظور ایجاد آرایش در مواضع و سنگرهای دفاعی خود، با کمک دستگاه‌‌های مهندسی، خاکریزهای مثلثی‌شکل و مواضع نونی‌شکل جدیدی را در خطوط مرزی مقابل بصره احداث کرد. همچنین با مسلح کردن زمین، بر توانمندی دفاعی خود افزود. ارتش عراق از این موانع مصنوعی حداکثر بهره را برد تا با ایجاد تأخیر در حرکت نیروهای ایرانی و کانالیزه کردن و تکه‌تکه کردن یکپارچگی قدرت آفندی ایران، دامنه و ابعاد رخنه‌‌ها را محدود کند و زمان کافی برای وارد عمل کردن قوای احتیاط‌‌ خود را به‌ دست آورد. همچنین با اجرای عملیات مهندسی گسترده و احداث کانال‌‌‌هایی به عرض 10 متر با عمق مناسب و انداختن آب در این کانال‌‌ها، به ایجاد موانع جدید دفاعی پرداخت. با استقرار واحدهای کمین در بین میدان‌‌های مین و موانع خط مقدم خود نیز سعی کرد خطوط دفاعی خود را هشیار نگهدارد.

 

4. توسعة سریع سازمان رزم و قدرت هوایی:

عراق دریافته بود که باید به‌سرعت بر کمیت و کیفیت ارتش خود بیفزاید. بنابراین با تشکیل تیپ‌‌های سه رقمی جیش‌الشعبی و استقرار آنها در خطوط مقدم دفاعی، سعی کرد تا هم نیازهای پدافند در عمق را تأمین کند و هم با عقب کشیدن نیروهای اصلی و آموزش‌دیده‌اش از خطوط مقدم جبهه، آنها را سالم نگهدارد تا یگان‌‌های آزاد کافی برای مواجهه با وضعیت‌‌ها و شرایط بحرانی را در اختیار داشته باشد و از این یگان‌‌‌ها برای اجرای پاتک‌های فوری پس از تهاجم رزمندگان اسلام استفاده کند.
از سوی دیگر، عراق به اهمیت توسعة قدرت هوایی خود بیش از پیش پی برده بود. لذا با کمک کشورهای شوروی و فرانسه در پی تقویت نیروی هوایی برآمد و هواپیماهای پیشرفته‌تری را به خدمت گرفت.

 

5. سازماندهی یگان‌‌های قدرتمند احتیاط:

به منظور توسعۀ ظرفیت و قابلیت واکنش سریع در وضعیت‌‌های غیر منتظره، ارتش عراق به‌ دنبال افزایش تحرک و قدرت آتش یگان‌‌های خود بود و از این پس بر افزایش توانایی پشتیبانی هوایی از واحدهای زمینی تمرکز نمود. بر این اساس واحدهایی را برای حملة فوری به نیروهای تک‌کنندة ایرانی با کمک یگان‌‌های احتیاط قوی شکل داد تا بتواند عملیات تأخیری انجام دهد. این نیروها با کمک واحد‌‌های زرهی و مکانیزه سازماندهی می‌شدند.

 

از این پس معمولاً صبح روز هر عملیات، ارتش بعثی با نیروهای اصلی و ورزیدة خود پاتک سنگینی را با استعداد حدود 80 دستگاه تانک علیه نیروهای تک‌کننده که دچار خستگی نیز شده بودند آغاز می‌کرد. مثلاً در عملیات رمضان، تیپ ده زرهی ارتش بعثی چنین نقشی را ایفا کرد و تانک‌‌های خود را در عرض 2 تا 3 ساعت با کمک تریلی به منطقة عملیات رساند. تانک‌‌های این تیپ از نوع پیشرفتة T72 روسی بود.

 

6. توسعة سلاح‌‌های غیر متعارف:

رژیم عراق به منظور گسترش دامنة جنگ و تغییر فوری موازنة قوا به نفع خود و ایجاد ماهیت جدیدی در جنگ، به تلاش برای تجهیز ارتش خود به سلاح‌‌های غیر متعارف روآورد. سازماندهی سلاح‌‌های شیمیایی از این زمان در ارتش عراق آغاز شد. یک سال پس از این، به‌کارگیری جنگ‌افزارهای شیمیایی در جبهه‌‌ها، وضعیت جدیدی را پدید آورد. این اقدامات موجب تغییرات قابل ملاحظه‌ای در سازماندهی و قدرت رزمی عراق شد. به این ترتیب وضعیت نسبی قوا از این به بعد به سمت ایجاد یک موازنة قوا بین ایران و عراق پیش رفت.

 


پانوشت

1- السامرایی، وفیق، ویرانی دروازة شرقی، مترجم عدنان قارونی، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، چاپ سوم، 1388، ص 99.
2- همان، ص 99.
3- درودیان، محمد، خرمشهر تا فاو، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، چاپ ششم، 1379، ص 21.

 

منبع

- علایی حسین، روند جنگ ایران و عراق، جلد اول، تهران، انتشارات مرز و بوم، چاپ اول 1391، صص  528-523.

دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



04 مهر

روزشمار اسناد سازمان ملل



04 مهر

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران