مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

جغرافیا و هدف های عملیات والفجر 1

چاپلینک ثابت
تهیه وتنظیم حسین عسگری

 

قرارگاه خاتم‌الانبیاء(ص) طرح عملیاتی کربلای11 را در تاریخ 1 اسفند 1361 با امضای مشترک محسن رضایی و سرهنگ علی صیاد شیرازی به قرارگاه‌های کربلا و نجف - که قرارگاه‌های سازمانی شرکت‌کننده در عملیات والفجر1 می‌باشند - ابلاغ کرد.(1)

 

براساس این طرح، مقرر شد با بهره‌گیری از بخشی از استعداد نیروی زمینی ارتش و یگان‌هایی از سپاه، عملیاتی در منطقه‌ مرزی، حدفاصل بین شرق رودخانه طیب تا فکه به عرض حدود 40 کیلومتر در ارتفاعات حمرین و فوقی اجرا شود.(2)

 

هدف اصلی این عملیات در درجه اول تک به جبال حمرین و تکمیل تصرف آن* و نیز دستیابی به جبل فوقی در جنوب ‏شرقی دهلران در جنوب استان ایلام است تا بدین‏وسیله پس از تسلط بر ارتفاعات منطقه، دشمن مجبور شود در دشت قرار گیرد و مقدمات برای پیشروی در عمق نیز فراهم شود.(3)

 

قصد داریم درخصوص وضعیت عمومی زمین، عوارض طبیعی و ارتفاعات حساس منطقه عملیاتی والفجر1 و دلایل انتخاب این منطقه برای اجرای عملیات توضیحاتی بدهیم

 

منطقه عملیاتی والفجر1، منطقه‌ای مرزی است که در جنوب ‏شرقی دهلران و در غرب عین‌خوش در جنوب استان ایلام قرار دارد. پس از عملیات موفق فتح‌المبین، نیروهای عراق که به غرب رودخانه دویرج عقب رانده شدند(4) با دراختیارگرفتن ارتفاعات راهبردی مرزی این منطقه (حمرین و فوقی) - که متعلق به جمهوری اسلامی است - امتیازات متعددی را برای خود محفوظ نگه ‌داشتند ازجمله:

 

1- ازنظر پدافندی در موضع مطمئن قرار داشتند.

2- جاده دهلران - عین‌خوش را در دید و تیر خود داشتند و آن را بدون استفاده کرده بودند.

3-می‌توانستند به اشغال چندین حوزه نفتی و تأسیسات آن در منطقه بیات در دو طرف مرز بین‌المللی و در داخل خاک عراق ادامه دهند.

4-قادر به دفاع از شهرک صنعتی طیب - زبیدات و چاه‌های نفت آن و چندین روستا و پاسگاه مهم در خاک عراق بودند.(5)

 

هدف از اجرای عملیات در این زمین در درجه اول تک به جبال حمرین و تکمیل تصرف آن* و نیز دستیابی به جبل فوقی (قسمت جنوبی منطقه عملیات) بود تا بدین‏وسیله پس از تسلط بر ارتفاعات مرزی منطقه، دشمن مجبور شود در دشت قرار بگیرد و نیروهای خودی با قرارگرفتن در موضع برتر تاکتیکی، مقدمات پیشروی به عمق را در عملیات‌های بعدی فراهم کنند.(6)

 

موقعیت زمین

منطقه عملیاتی والفجر1 دارای ویژگی‌هایی است که آن را از زمین‌های مسطح و جلگه‌ای خوزستان و نیز مناطق کوهستانی مناطق مرزی غرب کشور متمایز می‌کند. این منطقه درواقع در حدواسط مناطق کوهستانی شمال‏غرب و جلگه‌ای جنوب (خوزستان) قرار دارد، به ‏خصوص‏ که قسمت‌هایی از آن (مانند ارتفاعات جنوبی حمرین) دارای خصوصیات مناطق کوهستانی است و قسمت‌های دیگر (مانند بخش‌هایی از سواحل دویرج و دشت سمیده) فاقد ارتفاعات بوده و تاحدودی شبیه جلگه است.

 

وجود تپه ‏ماهورهای فراوان و شیارهای بی‌شمار در بخش‌های وسیعی از منطقه که دارای جهت‌های جغرافیایی مختلف هستند، این قسمت را از مناطق شمالی و جنوبی‌تر آن متمایز کرده و بر پیچیدگی منطقه افزوده است.

 

علاوه ‏بر این ویژگی‌ها، بخش‌هایی از زمین‌های شمال منطقه عملیات (زبیدات، چم‌سری، شرهانی تا محدوده جاده شنی ابوغریب) و جنوب منطقه عملیات (بخش‌هایی از منطقه عمومی فکه) نیز دارای زمین‌های رملی غیرقابل‏ عبور می‌باشد که بر تمایز آن با سایر مناطق افزوده است.

 

عوارض طبیعی منطقه والفجر1 از شمال به جنوب

حمرین: در این منطقه ارتفاعات مهمی مانند 178، 175 و 165 وجود دارد که در امتداد جنوب‏شرقی جبال حمرین واقع شده‌ و به ‏شکل دهلیزی صخره نمایان است، بدین‏صورت که از غرب رودخانه دویرج به بعد، بلندی ارتفاعات افزایش می‌یابد تا اینکه در قسمت بالای آن دو دهلیز وسیع را تشکیل می‌دهد و ارتفاعات مهم منطقه بر روی این دو یال قرار دارند. خط‌الرأس حمرین منطقه نوار مرزی محسوب می‌شود.(7)

این منطقه دارای تپه ‏ماهورهای متعدد است و ازاین‏رو دهلیزهای عرضی و طولی به‏ وجودآمده برای عملیات پیاده مناسب و برای عملیات زرهی و مکانیزه محدودیت ایجاد می‌کند. لکن در سمت غرب نوار مرزی، این دهلیزها تبدیل به بریدگی‌های عمیق شده و برای حرکت پیاده نیز مشکلاتی را به وجود می‌آورد.

 

دشت سمیده (معبر سُمیده): به عرض تقریبی 4 تا 5 کیلومتر و در وسط منطقه عملیات قرار گرفته که به ‏صورت معبر و دهلیز عرضی از شمال‏غربی به ‏سمت جنوب‏شرقی کشیده شده و به‏ علت مسطح ‏بودن، قابلیت مانور و حرکت یگان‌های زرهی و مکانیزه را دارد.

 

منطقه جبل فوقی: بعد از معبر سمیده واقع شده است و این ارتفاعات از شمال‏غربی به جنوب‏شرقی تا فکه کشیده شده است و حداکثر ارتفاع آن 125 متر می‌باشد. ارتفاعات آن به ‏طرف شمال‏غربی و جنوب‏شرقی به ‏تدریج کم و در شمال‏غربی به شیار بجلیه و در جنوب‏شرقی به فکه و رودخانه دویرج ختم می‌شود. این ارتفاع به‏ علت اینکه سرکوب (مسلط) بر معبر سُمیده و معبر فکه است دارای اهمیت ویژه‌ای بوده و تقریباً کلید منطقه است.

جنوبی‌ترین منطقه عملیات، منطقه عمومی فکه است که بین جبل فوقی و ساحل شمالی رودخانه دویرج است و دارای زمین مسطح و شیب ملایم از شمال به ‏سمت جنوب است.

منطقه ساحل غربی رودخانه دویرج از پیچ‌انگیزه تا فکه به عرض 1 تا 3 کیلومتر زمین مسطح است.(8)

 

عوارض حساس منطقه:

الف) ارتفاعات 175، 173، 178، 164، 165، 143، 146 در منطقه حمرین از شرهانی تا انتهای حمرین.

 

ب) جبل فوقی کلید منطقه دشت سمیده و فکه محسوب می‌شود و دردست ‏داشتن آن، این امکان را فراهم می‌کند که منطقه دشت سمیده، منطقه فکه را کاملاً کنترل نموده و زیر دید و تیر قرار دهد.

 

پ) پل‌های دویرج واقع در چم‌سری، چم‌هندی و فکه و جنوب جبل فوقی.

 

ملاحظات تاکتیکی زمین منطقه

انتخاب این زمین برای اجرای عملیات والفجر1، غیر از آزادسازی بخش‌هایی از مناطق مرزی ایران دلایل دیگری نیز داشت ازجمله انهدام نیروهای دشمن، چون تا زمانی‏که نبرد در زمین خودی انجام می‏شد آزادسازی زمین در اولویت بود و انهدام نیروی دشمن در مرتبه دوم اهمیت قرار داشت، اما با عبور از مرز، انهدام نیروی دشمن موضوع اصلی شده و زدن به احتیاط‌های عراق نیز در اولویت قرار می‌گرفت.(9)

 

دلایل خاص انتخاب زمین عبارتند از:

1. درصورت تصرف این ارتفاعات (حمرین و فوقی) با نیروی کمتری از منطقه پدافند می‌شد.

2. با اجرای عملیات علاوه ‏بر تصرف عوارض حساس این منطقه مرزی، انهدام نیروی دشمن نیز انجام می‌شد.

3. اجرای عملیات در این منطقه نزدیک‌شدن به یکی از هدف‌های طراحی‌شده در استراتژی جنگ؛ یعنی شهر العماره را درپی داشت.

4. اقداماتی مانند شناسایی، سازماندهی اولیه و جابه‌جایی نیرو و بخشی از امکانات، از قبل در منطقه انجام شده بود.(10)

 

 پیشینه ‏ای از مباحث اجرای عملیات برای تصرف نقاط باقیمانده ارتفاعات حمرین و فوقی:

 

از زمان مطرح‌شدن مباحث مربوط به عملیات والفجر مقدماتی (از اواخر دی‌ماه 1361 به‏ مدت دو ماه) این موضوع مورد توجه فرماندهان جنگ قرار گرفت و دراین ‏باره بحث‌های مفصل و اقدامات اولیه‌ای ازجمله شناسایی منطقه** نیز انجام شد. اما در ادامه مباحث طرح مانور، فرماندهان سپاه با ذکر دلایلی، به ‏ویژه باتوجه ‏به محدودیت نیرو، تأکید کردند که عرض منطقه عملیات (والفجر مقدماتی) باید محدود به منطقه حدفاصل فکه تا چزابه شود. فرماندهان ارتش نیز با طرح دلایلی، اعلام کردند گشودن جبهه دوم از محور فوقی سبب تجزیه قوای دشمن شده، درنتیجه رسیدن به هدف عملیات (پل غزیله و سپس العماره) تضمین بیشتری خواهد یافت.

 

اما درنهایت به‌دلیل پاره‌ای ملاحظات، ازجمله طولانی‌شدن دوره مباحث طرح مانور؛ محدودیت نیرو برای اجرای عملیات در دو محور عمده؛ هوشیار‌شدن دشمن درباره فعالیت‌های نیروهای ایرانی در منطقه و هم‌زمان با آن تعیین ضرب‌الاجل ازسوی شورای عالی دفاع، امکان اجرای عملیات هم‌زمان از محور فوقی منتفی شد.

 

علاوه‌بر استقرار یگان‌های پدافندی ارتش در ارتفاعات حمرین و فوقی، یگان‌هایی از سپاه شامل لشکر19 فجر؛ لشکر25 کربلا؛ تیپ33 المهدی(عج)؛ تیپ فاطمه‌الزهرا (س) و تیپ امام سجاد(ع) نیز در حدفاصل غرب رودخانه دویرج تا شیار بجلیه مستقر بودند.

 

بنابراین، پس از ناکامی در عملیات والفجر مقدماتی، به ‏طور طبیعی منطقه‌ شمال فکه و ارتفاعات حمرین و فوقی مورد توجه قرار گرفت؛ به ‏ویژه آنکه علاوه ‏بر استقرار یگان‌هایی از ارتش و سپاه در این منطقه، اقدامات اولیه ازجمله چندین مورد شناسایی برای اجرای عملیات در این منطقه انجام شده بود.

 

توجه فرماندهان به این منطقه به‏ حدی بود که دو روز پس از پایان عملیات والفجر مقدماتی تعدادی از فرماندهان سپاه (غلامعلی رشید، عزیز جعفری، احمد غلامپور و محمد باقری) از منطقه بازدید کردند و در جلسه‌ای در قرارگاه فجرغلامعلی رشید گفت که اگر بنا باشد عملیاتی در این منطقه انجام شود، هدف آن «ادامه تصرف ارتفاعات حمرین و ادامه تک برای تصرف ارتفاعات فوقی و تأمین خط رودخانه دویرج خواهد بود.»

بنابراین، با پایان ‏یافتن عملیات والفجر مقدماتی، به‌طور منطقی و طبیعی اجرای عملیات در حمرین و فوقی اولویت یافت؛ به ‏خصوص که ارتش هم برای اجرای عملیات در این منطقه نظر مثبت و ویژه‌ای داشت. به بیان دیگر، نتیجه‌ (عدم‏ الفتح) عملیات والفجر مقدماتی، سبب تسریع در انتخاب زمین منطقه‌ عملیات والفجر1 در سلسله‌جبال حمرین و فوقی شد. بنابراین، باتوجه ‏به سوابق امر، زمان زیادی برای انتخاب زمین منطقه‌ عملیات صرف نشد.

مأموریت اجرای عملیات در این منطقه را برای اولین ‏بار سرهنگ علی صیاد شیرازی*** در 25 بهمن 1361 (4 روز پس از اتمام عملیات والفجر مقدماتی) به فرماندهان قرارگاه‌ها و یگان‌های ارتش و سپاه اعلام کرد.(11)

 

در جلسات بعدی که چند روز پس از آن برگزار شد، فرماندهان ارتش و سپاه درباره موضوعاتی مانند سازمان رزم، آماده‌سازی زمین، شناسایی، تعیین خط حد قرارگاه‌های عملیاتی، جابه‌جایی یگان‌ها، حفاظت منطقه و... تصمیم‌گیری کردند.(12)

 

ارتفاعات حمرین و فوقی بخشی از ارتفاعات مرزی استان ایلام محسوب می‌شوند که قسمت‌هایی از آن در خاک ایران قرار دارد. ارتش عراق پس از شکست در عملیات فتح‌المبین که به استقرار نیروهای خودی در مواضع جدیدی در چند کیلومتری مرز بین‌المللی انجامید، با دراختیارگرفتن ارتفاعات مهم مرزی، علاوه‏ بر محفوظ نگاه‏داشتن یک خط پدافندی مطمئن، جاده دهلران را نیز که نزدیک‌ترین معبر وصولی جبهه‌های میانی و جنوبی بود، زیر دید و تیر خود داشت و این اقدام سبب شد عراق مناسب‌ترین خط پدافندی متکی بر عوارض طبیعی را در خاک ایران دراختیار داشته باشد.

 

با اجرای عملیات محرم در 10 آبان 1361، علاوه ‏بر ایمن‌شدن جاده دهلران و آزادسازی حدود 300 کیلومتر مربع از اراضی مرزی جمهوری اسلامی، قسمت‌هایی از سلسله‌جبال حمرین تصرف شد و هدف از اجرای عملیات "والفجر1" درواقع تأمین کامل اهداف باقیمانده از فعالیت‌های گذشته و تصرف بخش غربی ارتفاعات حمرین و جبل فوقی بود که خود مقدمه‌ای برای اقدامات بعدی ایران (عبور از پل غزیله و تصرف بصره) به شمار می‌رفت.(13)

 


* در عملیات محرم بخش‌هایی از جبال حمرین تصرف شد و قسمتی از این ارتفاعات همچنان دراختیار دشمن قرار داشت.

** در یکی از این شناسایی‌ها تعدادی از فرماندهان سپاه پاسداران ازجمله حسن باقری، مجید بقایی، تقی رضوانی (راوی مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: در قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص)) و... براثر اصابت ترکش خمپاره دشمن به شهادت رسیدند و چند تن دیگر نیز مجروح شدند.

*** قبل از این جلسه، فرمانده کل سپاه پاسداران خبر توافق خود با فرمانده نیروی زمینی ارتش مبنی ‏بر اجرای عملیات در حمرین و فوقی را به اطلاع فرماندهان سپاه رسانده بود. (سند شماره 162/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی قرارگاه خاتم در عملیات والفجر مقدماتی (رنجبر)، 1361/11/17 تا 1361/12/6، ص270.)

 

منابع:

1- سند شماره 018424 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: از قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) (رکن3)، 1361/12/1، ص38.

2- سند شماره 078502 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: 1362/1/21، ص13.

3- محمد درودیان، خرمشهر تا فاو (سیری در جنگ ایران و عراق)، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، چاپ ششم، 1379، ص56.

4- ابوالقاسم حبیبی، دزفول، شوش، اندیمشک در جنگ، (اطلس راهنما - 8)، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1385، ص105.

5- محمد درودیان، پیشین، صص 43 - 42.

6- همان، ص56.

7-همان، ص55.

8- سند شماره 060650 مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: از قرارگاه عملیاتی قائم(عج) (رکن2)، 1361/12/1، صص 240 - 233.

9- سند شماره 217 /د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی قرارگاه خاتم در عملیات والفجر1 (زمان‌زاده)، 1361/12/23 ، صص 89 - 88.

10- همان، صص 91 - 90.

11- سند شماره 162/ د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ: دفترچه ثبت جنگ راوی قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) در عملیات والفجر مقدماتی (رنجبر)، 1361/11/17 تا 1362/1/6، ص277.

12- سند شماره 217/د مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، پیشین، صص 292 - 291.

13- امیر رزاق‌زاده، ایلام در جنگ (اطلس راهنما - 3)، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1380، صص 72 - 70.

 

 

عکس‌های مرتبط: 
دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
گزارش

دیدگاه جدیدی بگذارید