مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

جنگ شیمیایی، پاسخ عراق به ابتکار عمل ایران در عملیات خیبر (بخش اول)

چاپلینک ثابت
چگونگی تجهیز عراق به سلاح‌های شیمیایی در آستانۀ عملیات خیبر

 

رژیم بعثی عراق در طول جنگ تحمیلی، به صورت گسترده‌ای از جنگ‌افزارهای شیمیایی استفاده کرد. با وجود اینکه استفاده از تسلیحات شیمیایی (عوامل تاول‌زا و گازهای اشک‌آور) توسط عراق علیه نیروهای پیادۀ ایران در سه سال اول جنگ بسیار ناچیز، محدود و به صورت آزمایشی بود، اما این کشور در جریان عملیات خیبر برای نخستین بار از گازهای تاول‌زای خردل و فلج‌کنندۀ اعصاب (تابون)، به صورت "گسترده"، استفاده نمود. عراق از عملیات خیبر تا پایان جنگ، این سلاح‌ها را به عنوان بخشی از توان رزمی خود و یکی از مؤثرترین ابزارهای تاکتیکی در راستای مقابله با ابتکار عمل نظامی ایران مورد توجه قرار داد. در نتیجۀ تهاجم شیمیایی عراق در عملیات خیبر، حدود 1000 رزمندۀ ایرانی شهید و 5000 رزمنده به شدت مجروح شدند. (رجوع شود به جلد دوم کتاب روند جنگ ایران و عراق، ص 57).

 

موضع سازمان ملل متحد و کشورهای غربی در مقابل این اقدام عراق جای تأمل بسیاری دارد. علی رغم «ممنوعیت استفاده از سلاح شیمیایی» به موجب "پروتکل 1925 ژنو" -به عنوان نخستین و مهمترین سند جهانی در زمینه منع کاربرد جنگ‌افزارهای شیمیایی و میکروبی- سازمان ملل متحد و کشورهای غربی در برابر تهاجم گستردۀ شیمیایی عراق در جریان عملیات خیبر صرفاً استفاده از این سلاح‌ها را محکوم کرده و در کمال ناباوری از عراق به عنوان استفاده کننده از سلاح شیمیایی و ناقض پروتکل 1925 نامی به میان آورده نشد. این سکوت جانبدارانه و  حمایت آمیز از عراق، یکی از دلایل اصلی طولانی شدن جنگ بود.

 

سایت دفاع مقدس به مناسبت سالروز عملیات خیبر در 3 اسفند 1362، به‌کارگیری سلاح‌های شیمیایی توسط عراق در جریان عملیات خیبر را مورد بررسی قرار داده است. در بخش نخست این نوشته، به «چگونگی تجهیز عراق به سلاح‌های شیمیایی با کمک کشورها و شرکت‌های غربی در آستانۀ عملیات خیبر» می پردازیم:

 

مشارکت آلمان غربی در تسلیح عراق به تجهیزات شیمیایی[1]

در شهریور ۱۳۶۲ (سپتامبر ۱۹۸۳) به کمک شرکت پروساگ و دیگر شرکت‌های آمریکایی و غربی، به‌ویژه شرکت‌های آلمانی پیلوت پلانت، واتر انجینیرینگ تریدینگ (W.E.T)، اکویپمنت، هی برگر، لود ویگ همر، دیپل جیکوب، اینداستری تکنیک (صنایع فنون) و فلئورپتاسیم مجتمع کارخانجات مخوف سامره را راه انداختند و در آذر ۱۳۶۲ (دسامبر ۱۹۸۳) با تولید گاز خردل (ایپریت) عراق را به این عامل شیمیایی تجهیز کردند. قبل از آن نیز مستشاران شوروی (سابق) و آلمان شرقی (سابق) کارخانۀ تولید عامل اعصاب را در سامره راه‌اندازی کرده و به تولید رسانده بودند. مستشاران مذکور همچنین افسران عراقی را برای به‌کارگیری گاز خردل و گاز فلج‌کنندۀ اعصاب در میدان نبرد آموزش عملی داده بودند (بیش از ۱۲۰۰ مستشار شوروی در عراق به آموزش نظامیان بعثی مشغول بودند).

 

گازهای خردل و اعصاب عواملی بودند که در جریان عملیات خیبر برای نخستین بار به طور گسترده علیه ایران استفاده شد. نکتۀ قابل توجه اینکه دولت ریگان در سپتامبر ۱۹۸۳ چند ماه قبل از کاربرد این عوامل در عملیات خیبر، با حضور مسئولان وزارت خارجه و دفاع خود در بغداد و دیدار با صدام و دیگر مسئولان عراقی در جریان چگونگی تولید و حتی تصمیم عراقی‌ها برای استفاده از عوامل شیمیایی علیه ایران قرار گرفتند. کاخ سفید برای برقراری روابط دیپلماتیک با عراق و استفاده از موقعیت آن کشور علیه ایران، چشمان خود را بر این جنایات بست و حتی پس از دیدارهای متقابل طارق عزیز و جورج شولتز (معاون الکساندر هیگ وزیر خارجۀ آمریکا)، پنتاگون ۶ فروند بالگرد نظامی و تجهیزات نظامی دیگر به عراق صادر کرد و به اعتراض جناحی از اعضای دولت ریگان که خواهان بررسی گزارش‌های تکان‌دهنده و مرگبار تهیۀ گاز فلج‌کنندۀ اعصاب توسط آلمان غربی و تجهیز عراق به سلاح کشتار جمعی بودند، اعتنایی نکرد.

 

شرکت‌های مذکور حتی تا ژانویۀ ۱۹۹۱ مشغول همکاری با عراق در تولید عوامل سمی بودند. ۱۲ نفر از مدیران این شرکت‌ها در فوریۀ ۱۹۹۱ به اتهام همکاری در تولید سلاح‌های کشتار جمعی برای عراق بازداشت شدند[2].

 

به دنبال خبر رادیو لندن در ۳۰ مرداد ۱۳۶۳ (۲۱ آگوست ۱۹۸۴) -مبنی بر دایر شدن کارخانۀ حشره‌کش به وسیلۀ کشور آلمان غربی در عراق که قابلیت تبدیل به کارخانۀ تولید گازهای عصبی را خواهد داشت- و ارائۀ شکایت شرکت با نفوذ کارل کولب در خصوص این خبر به دادگاه، یک دادگاه آلمان غربی دستور رفع ممنوعیت صدور تجهیزات و مواد شیمیایی را صادر کرد. نتیجۀ عملی این تصمیم، مشارکت مستقیم شرکت‌های آلمانی در تجهیز و تولید مواد و گازهای شیمیایی عراق و کمک به بنیۀ نظامی و تسلیحات شیمیایی این کشور شد و به دنبال آن، پای دیگر شرکت‌های آلمانی (بیش از ۱۶۰ شرکت) نیز به بغداد باز شد و دفترهای بازرگانی تسلیحاتی خود را در عراق افتتاح کردند و علناً به فعالیت‌های تهیه، ارسال و تولید تسلیحات ممنوع در این کشور مشغول شدند[3].

 

یک بمب 250 کیلوگرمی منفجر نشده دشمن در منطقه خودی که توسط یک رزمنده نشان داده می‌شود؛ 15/ 12/ 1362.

 

مشارکت آمریکا در تسلیح عراق به تجهیزات شیمیایی

آمریکا نیز در مجهز کردن عراق به تسلیحات شیمیایی، فروش مواد اولیۀ تولید عوامل شیمیایی و ساخت و راه‌اندازی کارخانجات و تأسیسات تولید سلاح‌های شیمیایی در عراق، همکاری نزدیکی با حکومت این کشور می‌کرد. از جمله مواردی که افشا شد، چنین است:

 

1. به گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی در ۱۲ تیر ۱۳۶۳، آقای کمال خرازی رئیس ستاد تبلیغات جنگ به خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت: اسنادی در این ستاد موجود است از جمله نامه‌ای در مورد انتقال مواد شیمیایی از کالیفرنیا به پایگاه نیروی هوایی ایالات متحده در توریجن (torreJon) اسپانیا و سپس حمل آن به بغداد توسط دو پرواز ویژه به شماره‌های SR-71E و F-SR-02 در ۲۱ ژانویه. آقای خرازی در حالی که برخی از این اسناد را به خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران نشان می‌داد، گفت: این نامه را یک افسر نظامی ایالات متحده به نام سرگرد پی. آر. پرایسز (P.R.Prices) امضا کرده است. اسناد به دست آمده در ستاد تبلیغات جنگ به دلایل امنیتی محفوظ خواهد بود و در زمان مناسب منتشر خواهد شد.

 

وی افزود: ایالات متحده باعجله واکنش نشان داده و نخستین کشوری بود که رژیم عراق را به دلیل استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه ایران محکوم ساخت. اظهاراتی که توسط آمریکا و مقامات عراق بیان شده، نشان‌دهندۀ آن است که آمریکایی‌ها که خودشان تهیه‌کنندۀ سلاح‌های شیمیایی برای عراق هستند، عراق را باعجله و به طور ریاکارانه محکوم کردند.

 

در ضمن، مطبوعات به نقل از منابع آمریکایی گزارش داده‌اند که ایالات متحده از تلاش عراق در به دست آوردن تسلیحات شیمیایی طی دو سال گذشته آگاه بوده است. این زمانی بود که مقامات آمریکایی مانور تبلیغاتی به راه انداختند و صادرات هر نوع مواد شیمیایی مورد استفاده در تسلیحات شیمیایی را به عراق تنها دو هفته پس از حملات شیمیایی گستردۀ عراق علیه ایران، متوقف ساختند.

 

پس از تکذیب رسمی وزارت خارجۀ ایالات متحده، آلن کرانستون (Alen Crunston) سناتور ایالات متحده تصدیق کرد که چند مؤسسۀ آمریکایی تجهیزات سلاح‌های شیمیایی را که علیه رزمندگان مسلمان ایران استفاده می‌گردد، به عراق تحویل داده‌اند[4].

 

۲. خبرگزاری جمهوری اسلامی در ۱۶ بهمن ۱۳۶۳ به نقل از محافل دیپلماتیک گزارش داده است: عراق با واسطۀ شرکتی اندونزیایی از شرکت آمریکایی یونیون کارباید (Union. Car. Bide/UCB) گاز سمی و کشندۀ فسژن را ـ که یک عامل خفه‌کننده است ـ به دست آورده است[5].

 

۳. عراق از شرکت آمریکایی آل کولاک (All collac) در بالتیمور بیش از ۵۰۰ تن مادۀ شیمیایی «فیودی گلیکول» برای تبدیل به گاز خردل خرید. شرکت‌های خصوصی آمریکایی در دهۀ ۱۹۸۰ با گرفتن مجوز از وزارت بازرگانی آمریکا، مواد بیولوژیکی و میکروبی را به عراق صادر کردند که تکثیر آن میسّر بود، از جمله: آنتراکس، میکروب سیاه‌زخم و طاعون و باکتری سمّی کلستریدیوم باتولین[6].

 

۴. بر اساس گزارش سنای آمریکا در سال ۱۹۹۴، شرکت‌های آمریکایی از سال ۱۹۸۵ تا سال ۱۹۸۹ محموله‌های بسیاری از مواد میکروبی و مواد دومنظورۀ شیمیایی را مخفیانه و به درخواست و بیمۀ تضمینی وزارت بازرگانی آمریکا به عراق صادر کردند[7].

 

یک فروند قایق حامل نیروهای رزمنده زخمی شده در درگیری با نیروهای دشمن که به پشت جبهه منتقل می‌شوند و بعضی روی برانکارد قرار گرفته و سرم به آن‌ها وصل می‌باشد؛ 3/ 12/ 1362

 

پانوشت‌ها


[1] . برگرفته از: محمدباقر نیکخواه بهرامی، جنایت جنگی: حملات شیمیایی عراق در جنگ با ایران، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، چاپ اول، 1391، صص 129-125.

[2]. کنت آر تیمرمن، سوداگری مرگ، ترجمۀ احمد تدیّن، تهران: انتشارات خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۷۹، صص ۳۰۵ ـ ۲۷۳.

[3]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۸ /۱۱ /۱۳۶۳.

[4]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، جنگ ایران و عراق در اسناد سازمان ملل متحد، جلد سوم، ترجمۀ محمدعلی خرمی، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، ۱۳۸۷، ص ۱۷۳، سند S/16656 شورای امنیت، ۵ جولای ۱۹۸۴.

[5]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۶ /۱۱ /۱۳۶۳.

[6]. آلن فریدمن، بررسی کمک‌ها و حمایت‌های غرب به ویژه امریکا از صدام، ترجمۀ محمدرضا گلشن و گروه مترجمان، انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر، ۱۳۸۳، ص ۱۳.

[7]. Www: farsnews.com- Archiv

 

برچسب ها: 

دیدگاه جدیدی بگذارید