حقیقت‌گرایی؛ مسیر و مقصدِ روایت جنگ

چاپلینک ثابت
"الزامات روایتگری دفاع مقدس"- بخش اول

محمدصادق درویشی

 

با گذشت قریب به سه دهه از پایان جنگ ایران و عراق، روایت‌های برآمده از این واقعهٔ عظیم، روز به روز اهمیتی افزون‌تر پیدا می‌کنند. فراوانی توجهات عمومی به مسأله جنگ، به‌طور عینی ما را به سوی گزاره‌ای رهنمون می‌سازد که نیازی به اثبات ندارد: جنگ هشت‌ساله یکی از نقاطِ عطف و فراموش‌نشدنیِ تاریخ ایران است.

 

مسأله روایت به‌عنوان ابزاری برای رجعتِ مدام به دفاع مقدس و ارزش‌های آن، از روزهای اول پایان جنگ، موردتوجه قرار گرفت. توجهی که در ابتدا به شیوه‌ای غیرسازمانی و خودجوش توسط مردم و رزمندگان صورت می‌پذیرفت: جنگ تمام شده بود، اما ارزش‌هایی که این واقعه سخت را به دفاع مقدس بدل کرده بود، هنوز جریان داشت؛ ارزش‌هایی که در میان حجم عظیم داغ‌ها و ویرانی‌ها، درکی لطیف و غرورآفرین از دفاع سراسری مردم در مقابل متجاوز، به دست می‌داد. درواقع روایت‌گری جنگ ایران و عراق در همان سال‌های آغازینِ پس از جنگ، تلاشی عمومی برای ممانعت از فراموشی ارزش‌هایی بود که به ایران و مردمانش، موضعِ اخلاقی، دینی و ملی برتری بخشیدند.

 

اهمیت روایت‌های جنگ ایران و عراق از یک محاسبه منطقی ساده به دست می‌آید: وقتی اختتام واقعه (هشت سال جنگ) با اشتیاق و فضیلت‌مندیِ تداوم ارزش‌ها و درون‌مایه جنگ تلاقی پیدا می‌کند. درواقع بخش کالبدی حادثه مانند هر انسانی که می‌میرد و دیگر حضور ندارد، جایی به پایان می‌رسد. "روایت"، واگویی آن بخشی از واقعه است که باقی مانده، درحالی‌که خود حادثه تمام شده است و از طریق روایت، فهمِ ما از حادثه‌ای که در گذشته حادث شده و به پایان رسیده است، تداوم پیدا می‌کند.

 

به همین دلیل است که روایت جنگ ایران و عراق، امروز و در فضای دهه نود جامعه ایران، بار سنگینی روی دوش خود احساس می‌کند. چه آنکه این روایت، تنها محصور در واگویی آنچه رخ‌داده نیست و تفاوت راوی با مورخ از همین نکته کانونی هویدا می‌شود: روایت فراتر از آنچه حادث شده، به تأثیرگذاری مفاهیم در امروز و فردای جامعه ایران می‌اندیشد.

 

بنا بر اهمیتی که روایت و روایت‌گری جنگ ایران و عراق دارد، ضروری است که مداقّه جدی هم در عرصه‌های نظری و هم در شیوه‌های عملی برای غنای مفهومی و روشی آن صورت بپذیرد. یکی از اصلی‌ترین گذرگاه‌های تأمل در امر روایت به‌طور عام و روایت‌گری جنگ ایران و عراق به‌طور خاص، شناخت و تجزیه‌وتحلیل اهداف آن است. در این حوزه، حقیقت‌گرایی به‌عنوان یکی از الزامات روایتگری جنگ ایران و عراق باید موردتوجه جدی قرار گیرد.

 

شاید بدیهی به نظر برسد که یکی از الزامات روایت‌گری جنگ را حقیقت‌گرایی به معنای صحت و انطباق با آنچه واقعاً رخ داده بدانیم. اما آیا حقیقت‌گرایی یک هدف هم هست؟ با رجوع به ویژگی‌های فطری می‌توان دریافت که اساساً حقیقت‌گرایی از خواسته‌های درونی انسان است که می‌توان غایتی برای زیستنش محسوب شود. واقعیت آنچه به وقوع پیوسته است در هر سطحی (کلیات و جزئیات) نه‌تنها از الزامات روایت‌گری وقایع بزرگی چون جنگ است، بلکه از اهداف آن نیز به شمار می‌رود، به این دلیل که پاسخی به ویژگی‌های فطری انسانِ حقیقت‌جو است.

 

جنگ ایران و عراق، دریایی از حوادث، مسائل و داده‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی و ... درون خود دارد. اهمیت صحت و سلامت تاریخ جنگ از تحریف، امر مهمی بود که از همان زمان جنگ موردتوجه قرار گرفت: اینکه توانی اندیشه‌ورز و عقیدتی از سپاه در هنگامه نبردهای سخت نظامی با صلاحدید فرماندهان ارشد به کار ثبت و ضبط وقایع و حقایق جنگ پرداختند، یعنی دغدغه حقیقت‌گرایی در روایت‌های آتی از جنگ، در همان زمان نیز موجود بوده است. نقل است که شهید خرازی به گروهی از اصحاب رسانه که برای تهیه گزارش به جبهه‌ها رفته بودند گوشزد کرد: «جنگ را درشت ننویسید، درست بنویسید.» سخن ساده و بی‌پیرایه فرمانده فکور لشکر 14 امام حسین، هنوز هم حامل پیامی مهم است: در رأس الزامات و اهداف روایت‌های جنگ حقیقت‌گرایی قرار گرفته است.

 

حقیقت‌گرایی در روایت‌گری جنگ، هم مسیر است و هم مقصد؛ و هر دو به این بازمی‌گردند که باور عمومی حاملین دفاع مقدس و ارزش‌های آن، بر عظمت، شرافت و کم‌مانندی آن است. درواقع با این باور، نگاه خود به جنگ را مورد پالایش قرار می‌دهیم: آیا درمجموع تجربه دفاع مقدس را برگی زرین در تاریخ ایران می‌دانیم؟ اگر جواب مثبت است، باید در انتقال مفاهیم و روایتگری از هرگونه تحریف و وارونه نمایی پرهیز کنیم: این مسیر اثربخشی روایت‌های جنگ بر نسل فعلی و نسل‌های آینده است. فراتر از مسیری که به‌مثابه تاکتیک برای روایت‌گری است، فراموش نکنیم که حقیقت و حقیقت‌گرایی فضیلتی ذاتی دارد و اساساً جنگِ ما جنگ برای راستی و صدق بود و طبیعتاً روایت‌های این جنگ نیز نمی‌تواند از صدق و راستی بی‌بهره باشد.

دسته بندی اخبار: 
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



01 آذر

روزشمار اسناد سازمان ملل



01 آذر

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران