حمله صدام به میراث فرهنگی جمهوری اسلامی ایران درجنگ تحمیلی

چاپلینک ثابت
تهیه و تنظیم حسین عسگری

 

هر دو کشور ایران و عراق در هنگام آغاز جنگ تحمیلی، معاهده ۱۹۵۴ لاهه در خصوص حفاظت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه را امضاء کرده و به آن پیوسته بودند. با این حال امضای این معاهده سبب نشد تا بسیاری از آثار تاریخی از گزند حمله در امان بماند.

 

انگیزه واقعی حقوق بین‌الملل در حفاظت و حمایت اموال فرهنگی در جریان مخاصمات مسلحانه، بر این فکر مبتنی بوده است که آثار فرهنگی بخشی از دارایی مشترک بشریت است و در صورت لزوم باید با فنون متناسب نگهداری شوند. اهمیت مسئله برای علما و صاحب‌نظران، حتی پیش از جنگ جهانی دوم نیز روشن بوده است (1)

 

اموال فرهنگی (بناها و نواحی‌ای که از نظر باستان‌شناسی اهمیت دارد، آثار هنری، مجموعه‌های علمی، آرشیو) و ساختمان‌ها یا مکان‌هایی که این اموال در آنها نگهداری می‌شوند (موزه، کتابخانه، مخزن و مأمن) و محله‌های تاریخی بعضی از شهرها ... حفاظت نیز نگهداری و حفظ حرمت اموال فرهنگی را شامل می‌شود و دشمن باید از هرگونه اعمال خصمانه، سرقت، غارت یا برداشت متقلبانه از آنها خودداری کند.(2)

 

رژیم عراق در این زمینه همانند موارد دیگر، ﻣﻘﺮرات و ﮐﻨﻮاﻧﺴﯿﻮنﻫﺎی ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ را ﻧﺎدﯾﺪه ﮔﺮﻓﺖ و از ﻫﻤﺎن روزﻫﺎی ﻧﺨﺴﺖ ﺟﻨﮓ ﺗﺤﻤﯿﻠﯽ، ﻣﯿﺮاث ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و آﺛﺎر ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﯽ اﯾﺮان از ﺟﻤﻠﻪ ﻗﻠﻌﻪ و موزه‌ی ﺷﻮش، ﺑﻘﻌﻪی داﻧﯿﺎل ﻧﺒﯽ(ع)، آﺛﺎر ﺳﻨﮕﯽ ﺷـﻬﺮ آﭘﺎداﻧﺎ در ﺷﻮش، ﻣﻮزهﻫﺎی ﻫﻔﺖ­ﺗﭙﻪ و آﺑﺎدان، ﻗﻠﻌﻪی ﺳﻼﺳﻞ ، ﭘﻞ ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮ، مساجد باستانی کشور و ﻣﻮزهﻫﺎی فرهنگی و.. را زﯾﺮ آﺗﺶ ﺗﻮﭘﺨﺎﻧﻪ و ﺑﻤﺒﺎران ﻫﻮاﯾﯽ ﺧﻮد ﻗﺮار داد و در طی جنگ تحمیلی با خصومت آشکاری نسبت به مواریث فرهنگی، میراث چند هزار ساله ایران را هدف قرار داد.(3)

 

حملات موشکی و بمباران های هوایی شهرها و روستاهای ایران، به رغم محکومیت آن از سوی افکار عمومی بین‌المللی و ابراز نگرانی عمیق شخصیت های برجسته فرهنگی و علمی همچنان توسط رژیم بعثی عراق، به صورت حملاتی کور و بی‌هدف ادامه یافت.(4)

 

نمونه هایی از حملات عراق

-رژیم عراق در تاریخ 22 اسفندماه 1363 (13 ماوس 1985) در جریان حمله هوایی به شهر اصفهان، مسجد جامع این شهر را که از آثار پرارزش تاریخی و معماری ایران به شمار می رود، بمباران کرد و قسمت هایی از این بنای زیبا را ویران ساخت.

مسجد جامع اصفهان

 

-خرمشهر که تجربه اشغال توسط نیروهای نظامی را از سر گذرانده، نمونه روشنی از نقض مقررات حقوق بین‌الملل و حقوق جنگ است. در این شهر بنایی بر جای نمانده است که نشانه ای از ویرانی را بر خود نداشته باشد. شدت و وسعت انهدام و ویرانی عمدی تا به حدی است که در خیال نمی گنجد و تنها در صورت وقوع زلزله ای شدید و مکرر می توان چنین حدی از ویرانی و خرابی را تصور کرد. علاوه بر ساختمان های اداری و مسکونی و مناطق تجاری و بازار، باغ ها و نخلستان ها نیز از گزند نابودی مصون نمانده است. منظره نخلستان های وسیع اطراف خرمشهر و آبادان که همگی درختانشان از ساقه قطع شده اند، بسیار تأثرآور است. از جمله آثار تاریخی و با ارزش خرمشهر، مسجد سیدالشهدا است که اطراف آن به کلی ویران شده و خود بنا نیز صدمه فراوان دیده است.

- شهر دزفول از نظر کثرت آثار تاریخی و بقاع و آرامگاه‌های اسلامی شاید در ایران کم نظیر و همچون گوهر تابناکی است بیش از 150 موشک که هر یک حاوی 700 تا 800 کیلوگرم مواد منفجره قدرتمند بوده و صدها خمپاره، ساختار قدیمی شهر را ویران کرده است. قریب نیمی از بخش قدیمی شهر دزفول نابود شده و دیوارهای مسجد جمعه که ارزش باستانی دارد نیز فرو ریخته است.

همچنین، مسجد ملاعلی‌شاه دزفول، یکی از مسجدهای قدیمی شهر دزفول، بر اثر حملات مکرر موشکی عراق به شهر دزفول صددرصد ویران و تخریب شد. مسجد جامع دزفول نیز به دلیل آنکه در شیوة معماری آن به شرایط منطقه‌ای اقلیمی و آب و هوایی گرم و سوزان خوزستان توجه شده است و پایه‌ها و ستون‌های سنگی شبستان قدیمی آن نیز همانند مسجدهای نخستین اسلام طراحی شده است، یکی از مسجدهای جالب و مهم قرن اول هجری و از آثار مهم معماری قدیم به شمار می‌رود؛ بخش‌های شمالی و شمال شرقی این مسجد و بافت تاریخی آن نیز در حملات نظامی عراق به دزفول ویران شد.(5)

 

- شهر تاریخی شوشتر نیز چندین بار، هدف حملات هوایی دشمن قرار گرفت که بر اثر آن، بناهای بسیاری از جمله قلعه سلاسل خسارت‌های فراوانی دید. مجموعه بزرگ قلعه‌های سلاسل شوشتر با تأسیسات نظامی، زیرزمین و سردابه‌‌های خود با شرایط زندگی تابستانی خوزستان متناسب است (6)

 

- در کرمانشاه مسجد جامع، تکیه بیگلربیگی و تکیه معاون الملک در اثر حملات موشکی و بمباران های مکرر خسارت دیده است.

 

- شهر شوش و آثار و اموال فرهنگی آن هم بارها، هدف اصابت توپخانه و حمله‌های هوایی دشمن قرار گرفت که آخرین بقایای کاخ و کوشک عهد ساسانی موسوم به ایوان کرخه بر اثر این حمله‌های وحشیانه به تلی از خاک تبدیل شد.(7)

 

- یکی از بناهای ارزشمند باستانی در قصر شیرین، یک چهار طاقی از زمان ساسانیان است که در اثر گلوله باران عراق آسیب دیده است.

 

- قلعه تاریخی کرکه، که در زمان ساسانیان بنا شده و از نمونه های معماری آن عصر و دارای اهمیت بسیاری است، در جریان تهاجم نظامی عراق خسارت دیده است.(8)

 

 بی توجهی عراق  به درخواست های بین المللی

هیئت اعزامی یونسکو که به درخواست ایران و برای بازدید از خسارات وارد شده بر میراث فرهنگی به ایران سفر کرده بود، با مشاهده همین شواهد در استان‌های درگیر جنگ تصدیق کرد که لازم است در مورد توانایی‌های اجرایی کمیسیون (یونسکو) بحث و بررسی جدی‌تری صورت گیرد.(9)

 

 بار دیگر در سال1987مقامات سازمان جهانی یونسکو از مناطق تاریخی بمباران شده در ایران بازدید کردند. در همان سال به پیشنهاد ایران قطعنامه‌ای در مجمع عمومی یونسکو با نام «مشارک یونسکو در اجرا و به جریان انداختن معاهده 1954 لاهه» تصویب شد که در آن دوباره ازتمام کشورها خواسته شد به مفاد معاهده لاهه به هنگام جنگ پایبند باشند.(10)

                                                               

 

معاون مدیرکل یونسکو در خرداد ماه 1365 طی نامه ای به نمایندگی جمهوری اسلامی ایران گفته بود که برای حفظ و حمایت از آثار فرهنگی در زمان جنگ آرزو دارد که هر چه زودتر "جریان کنترل" پیش بینی شده در کنوانسیون لاهه به اجرا درآید و با وجود آن که وی نوشته بود که موافقت دولت جمهوری اسلامی ایران با پیشنهاد مذکور و نیز تعیین یکی از مشاوران مدیرکل به عنوان کمیسر کل و تعیین کشور سوییس به عنوان کشور بی طرف (از سوی ایران) را به عراق اطلاع داده است تا در صورت قبول عراق، هرچه زودتر "جریان کنترل" به اجرا درآید، ولی رژیم بعثی عراق به هیچ وجه زیر بار پذیرفتن پیشنهاد یونسکو و موافقت با اجرای کنترل مندرج در کنوانسیون نرفت و همچنان به ارتکاب جنایات خود ادامه داد.

 

به جز آثار تخریب شده، وجود میدان‌های مین خنثی نشده‌ نیز تا سال‌ها پس از جنگ مانعی برای فعالیت‌های باستان‌شناسان در برخی محوطه‌های باستانی بوده است.گزارش‌هایی مبنی بر انجام نشدن کاوش‌های باستان شناسی در محوطه‌ ایوان کرخه در خوزستان، منطقه چغا آهوان در نزدیکی شهر مهران، مناطق اطراف سرپل ذهاب و قصر شیرین و برخی محوطه‌های دیگر به دلیل وجود مین‌های خنثی نشده منتشر شده است.

 

منابع:

1-شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، جلد1، ترجمه سیدعلی هنجنی، تهران: دفتر خدمات حقوقی بین‌المللی، 1369، ص148

2- همان، ص149

3-بویری علی، جنگ تحمیلی و میراث فرهنگی خوزستان،1390،ص5.

4-تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه جمهوری اسلامی ایران سال 67،ص6و7

5-سیداحمد موسوی، میراث فرهنگی و جنگ تحمیلی: سازمان میراث فرهنگی، 1377، ص33

6- نعمت‌الله پورمحمدی،حقـوق بشـردوستـانه در جنگ ایران و عراق: مرور رفتار عراق،مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ،1385، 91 الی 94

7-مأخذ5، ص55.

8-تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه جمهوری اسلامی ایران سال 67،ص7و8

9-دبیرخانه کنفراس بین‌المللی تجاوز و دفاع، بازشناسی جنبه‌های تجاوز و دفاع، جلد2 "مقاله جنگ تحمیلی و میراث فرهنگی" نوشته مهدی حجت، تهران: 1368، ص373.

10-بویری علی، جنگ تحمیلی و میراث فرهنگی خوزستان،1390،ص6.

 

 

 

 

 

 

عکس‌های مرتبط: 

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



08 تير

روزشمار اسناد سازمان ملل



08 تير

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران