مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

شهادت؛ جهاد اکبر، عرضه تن در مواجهه با عوامل قدسی

چاپلینک ثابت
به مناسب روز بزرگداشت شهدا؛

جنگ یکی از پدیده‌های اجتماعی پیچیده است. دفاع مقدس پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به‌عنوان یکی از عوامل تأثیرگذار در فضای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، جامعه ایران را تغییر داد. اوضاع بحرانی به‌وجود آمده سبب شد برخی از ارزش‌های اجتماعی به‌شدت در فضای اجتماعی تکثیر شود و نوعی همبستگی و وفاق اجتماعی در فضای عمومی جامعه شکل بگیرد. مزیت نسبی ایران در دفاع مقدس هم، همین بهره‌گیری از قالب‌های ارزشی و هنجار بود. انقلاب ایران مؤلفه‌های هنجاری را بازتولید کرد؛ بر اساس همین، شهادت یکی از شاخص‌های ارزشی و هنجار راهبردی در زمان جنگ محسوب می‌شد.

 

به بیان بهتر، جنگ به‌عنوان نوعی عامل تغییر و دگرگونی در هر جامعه، وجدان گروهی و جمعی انسان‌ها را محک می‌زند و بر فرهنگ، ارزش‌ها و باورهای عمومی جامعه تأثیر می‌گذارد. همچنین، در یک پروسه تأثیرگذاری متقابل ارزش‌ها و الگوهای تولیدشده در طی جنگ، نقشی بسزا در ادامه روند جنگ دارند.

 

بر اساس همین، شهادت یکی از ارزش‌های اجتماعی اصلی و تأثیرگذار تکثیرشده در عرصه اجتماعی ایران زمان جنگ بود که در یک پروسه دیالکتیکی، الگوی رایج مرگ در دوران مدرن را متحول کرد؛ الگویی که با شهادت صورت‌بندی شد.

 

شهادت

 

 شهادت معنایی تنگاتنگ با مفهوم جهاد دارد و اغلب دانشوران جهاد را با دگرگونی عظیم درونی (جهاد اکبر) و بازنمود بیرونی آن (عرضه تن در مواجهه با عوامل غیرقدسی) تعریف می‌کنند. آنچه با مطالعه متون مرتبط به‌دست آمده است گواه این امر است که مسلمانان اغلب واژه شهادت را مرگ با ارزش شهید، برای محبوبشان، یعنی پروردگار، تعریف می‌کنند. واژه شهادت از ریشه عربی «شهد» گرفته شده و به معنای دیدن، شاهدبودن، گواهی‌دادن، الگو و نمونه شدن است. شهید فردی است که حقیقت راستین را می‌بیند و شهادت می‌دهد، پس شاهد است.

 

گویی شهید حقیقت را به‌صورت آنی (در لحظه تاریخی) درک می‌کند و می‌بیند و محکم و راسخ حاضر و آماده است. آن‌چنان‌که آن را نه‌تنها به زبان شهادت می‌دهد، بلکه حاضر است برای حق و حقیقت، جنگ و دفاع کند و زندگی خود را در راه عقیده‌اش فدا کند.با دفاع و فداکردن «تن» خود برای حقیقت، به اسطوره و اسوه دیگران تبدیل می‌شود و راه راستین را برای آیندگان کدگذاری می‌کند.

 

در واقع، هدف شهید از جانبازی احیای حق است. جهاد وسیله‌ای برای این منظور است که ممکن است به شهادت نیز منجر شود؛ البته باید توجه کرد که این تعابیر الزاماً به معنی کشته‌شدن در میادین جنگ نیست. شاید بتوان این‌گونه جمع‌بندی کرد که نه شهادت و نه جهاد، بیرون از قلمرو حقیقت بیان‌کردنی نیستند و شهادت وقتی رخ می‌دهد که جهاد پیشگام باشد و جهاد همان جنگ برای حقیقت است.

 

در بطن متون اصلی اسلامی  (قرآن و حدیث) نیز شهادت‌طلبی با مرگ در راهی یگانه، یعنی مرگ در راه خدا معنا پیدا می‌کند.

 

این نوع مرگ سرانجامی بس نیکو و پاداشی بس عظیم در پی دارد و خداوند وعده داده است که به شهیدان روزی معنوی و مقام و منزلت والا عطا خواهد کرد. (بقره 154 ، آل عمران169 )

 

با توجه به گستره عظیم تعاریف از شهادت به برخی از ویژگی‌های آن از نظر بعضی از اندیشمندان بسنده می‌کنیم که در جنگ تحمیلی سازه‌های اصلی مفهوم شهادت را شکل داد:

 

-واژه شهادت از ریشه شهد مصدر است؛ به‌معنای حاضربودن یگانه با گواه بدن و در نظام هستی شناختی خاصی معنی پیدا می‌کند که مفروض اصلی آن، وجود جهانی دیگر پس از مرگ است. (لوئیس معلوف: 1980)

 

-شهادت در اسلام کشته‌شدن آگاهانه و انتخابگرایانه در راه آرمانی مقدس و پاک است که به تعبیر قرآن (فی‌السبیل‌الله) نامیده می‌شود و شهادت نام دارد. (شریعتی: 1357)

 

-در احادیث نیز روایت‌هایی فراوان درباره شهادت وجود دارد. پیامبر اکرم(ص) کشته‌شدن در راه خدا را بالاترین نیکوکاری‌ها می‌داند. (کلینی،1361:4)

 

-امام علی(ع) در خطبه 123 نهج‌البلاغه می‌فرمایند که گرامی‌ترین مرگ‌ها کشته‌شدن در راه خداست. (سجادی، 1370:121)

 

-امام حسین(ع)  در راه کربلا، مرگ را سعادت می‌بیند و زندگی با ستمگران را مرگ و خواری می‌شمرد.

 

این مطلب برگرفته از کتاب «گفتمان شهادت؛ بررسی مفهوم شهادت با رویکر تحلیل گفتمان» منتشر شده توسط انتشارات مرز و بوم می‌باشد.

 

دسته بندی اخبار: 
اخبار - آثار مرکز

دیدگاه جدیدی بگذارید