ظهور تفکر خلاق عملیاتی در دفاع مقدس

چاپلینک ثابت
حسین عسگری

 

به دنبال ظهور انقلاب مقدس اسلامی ایران، استکبار جهانی جنگی تمام عیار را به منظور نابودی انقلاب بر ما تحمیل کرد. عوامل برتری‌ساز دشمن بسیار چشمگیر بود، و به طور طبیعی باید نتیجه‌ای جز پیروزی برای دشمن و شکست برای ما حاصل نمی‌شد ولی نتیجه نبرد چیز دیگری شد، عوامل متعدد منحصر به فردی صحنه نبرد را تغییر داد و شکستی معجزه‌گونه را بر دشمن مجهز و مغرور تحمیل کرد. مجموعه این عوامل خود عاملی مؤثر بر تفکری خلاق وعامل ظهور ابتکارات وسیع در صحنه جنگ شد. 

 

صحنه جنگ، میدان رویارویی و مواجهۀ راهبرد‌‌ها، افکار و اراده مسئولان و فرماندهان دو طرف نبرد است. در واقع این تفکرات و طرح‌‌های نظامی طرفین است که با هم می‌جنگد. اندیشه و تفکر برتر است که راهبردهای مناسب و تاکتیک‌‌های مؤثر را خلق می‌کند. تسلیحات و تجهیزات و نیروی انسانی، بدون وجود برنامه‌‌ریزی درست و فرماندهی فهیم و مقتدر، تبدیل به ابزاری برای پذیرش تلفات می‌شود.

 

سال اول جنگ، میدان آزمایش و آزمون همه افکار و اندیشه‌‌های نظامی از همه سازمان‌‌های حاضر در جنگ مانند ارتش، سپاه، گروه جنگ‌های نامنظم و ... در مقابله با دشمن بود. در ماه‌‌های نخست جنگ، هر فرماندهی با گروه همفکر و همراه خود، هرچه طرح و اندیشه در ذهن خود داشت در صحنه جنگ پیاده کرد.

 

 شهید چمران با توجه به تجربیاتی که از جنگ‌‌های جنوب لبنان داشت، به جنگ‌‌های نامنظم در دسته‌‌های کوچک اعتقاد داشت. فرماندهان ارتش مانند شهید فلاحی و مرحوم ظهیرنژاد نیزچهارعملیات ماه‌‌های اول جنگ را طرح‌ریزی کردند که به نتیجه مطلوب نرسید. از نیمه دوم سال اول جنگ، یعنی از آغاز سال 1360 تا نیمه سال 1361 مشخص شد که اندیشه و راه‌کارهای سپاه برای آزاد کردن سرزمین‌‌های اشغالی کشور عملی‌تر است و دستاوردهای بهتری دارد.

 

در سال اول جنگ سه‌گونه تفکردربین فرماندهان سپاه وجود داشت:

1- گروهی به فرماندهی ابوشریف اعتقاد داشتند که سپاه می‌‌تواند تا حد گردان سازماندهی رزمی ایجاد کند و در مناطق جبهه غربی تحت کنترل ارتش بجنگد، اما در جبهه جنوب امکان جنگ برای واحدهای سپاه وجود ندارد.

 

2- برخی از فرماندهان سپاه مانند شهیدان محمد بروجردی و ناصر کاظمی که بیشتر تجربه جنگ در کردستان را داشتند، معتقد بودند که سپاه یک نیروی نامنظم است و در جنگ منظم نمی‌‌تواند ظاهر شود و بدرخشد.

 

3- گروهی از فرماندهان سپاه مانند برادران: رضایی، صفوی، رشید و شهید حسن باقری که در خوزستان فعال بودند، باور داشتند که سپاه می‌‌تواند در جبهه جنوب به‌خوبی بجنگد و باید گردان و تیپ تشکیل دهد و به صورت منظم و با به‌کارگیری نیروهای داوطلب مردمی و با تاکتیک‌‌های ویژه وارد نبرد شود.

 

همه این افکار و اندیشه‌‌ها در6 ماه اول جنگ فرصت ظهور و اجرا یافتند تا عملاً مشخص شد که نوع نگاه گروه سوم از سپاه، کارایی بیشتری دارد. از سال دوم جنگ همراهی بیشتری با این فکر نشان داده شد. آشکار است که این اندیشه و تفکر خلاق است که "فِئَةٍ قَلیلَةٍ" را بر انبوه دشمنان پیروز می‌کند.*فرماندهی فکورانه، باایمان و هوشمند، با ارادۀ استوار و با تدبیر درست می‌تواند تحول و نوآوری پدید آورد و امکان شکوفایی در استفاده از تجهیزات، تسلیحات و جنگ‌افزارها را فراهم سازد(1)

 

تجربیات سال نخست جنگ، درس‌‌هایی گرانبها به فرماند‌‌هان جبهه‌‌ها داد. استفاده از این تجربیات موجب ظهور یک تفکر خلاق برای بررسی علل ناکامی‌ها و طرح‌ریزی عملیات‌‌های گره‌گشا شد که به رخ‌دادن اتفاق‌‌های بزرگی انجامید. مهم‌ترین درس‌های سال اول جنگ عبارت بودند از: "لزوم در کنار هم قرار گرفتن توان فکری و عملیاتی ارتش و سپاه"، "نیاز به شناسایی بیشتر و کسب اطلاعات دقیق‌تر از چگونگی آرایش و میزان استعداد دشمن"، "لزوم طرح‌ریزی عملیات‌‌ها بر مبنای اصول جنگ"، "ضرورت افزایش و توسعه توان رزمی با استفاده از نیروهای داوطلب بسیجی و ظرفیت‌‌های ملی" و نیز "دور شدن از احساسات و عقلانی عمل کردن در صحنه رویارویی با قوای دشمن"

 

با فروکش کردن اختلافات سیاسی در کشور، مقطع جدیدی از تغییر و تحولات در عرصه‌‌‌های نظامی و امنیتی در کشور شکل گرفت. همکاری و همدلی بین ارتش و سپاه افزایش یافت. امکان حضور گسترده‌تر نیروهای داوطلب مردمی در جبهه‌‌های جنگ فراهم آمد و دستیابی به موفقیت‌‌های بیشتر امکان‌پذیر شد. بنابراین شرایط سال اول جنگ که سال جلوگیری از ادامة حملات ارتش بعثی و مانع شدن از پیشروی‌‌های بیشتر آنان بود، در سال دوم تغییر یافت و از توقف و دفاع در مقابل ارتش متجاوز، به طرح‌ریزی برای دفع تجاوز تغییر حالت داد.

 

این تفکر که ترکیب تدبر و عقلانیت با روحیه شهادت‌طلبی بود، موجب عملیاتی کردن راهبرد نظامی ایران مبنی بر بیرون راندن ارتش متجاوز از سرزمین‌‌های اشغالی و تعیین راه‌کارهای عملیاتی نوینی شد که پیروزی‌‌‌های بزرگی را پدید آورد.

 

به این صورت سال اول جنگ با اطمینان از این نکته پایان یافت ‌که ارتش عراق قادر به پیشروی بیشتر در خاک ایران نیست و قوای ایران می‌‌توانند دست به تهاجم بزنند و ابتکار عمل را در جبهه‌‌ها به دست گیرند.

 

وجود تفکر و روحیه انقلابی

وجود روحیه و تفکر انقلابی در اکثر فرماندهان  به عنوان یک عامل ریشه‌ای نقش و تأثیر عمده داشت. به طور کلی در درون کلمه و واژه انقلاب، مفاهیمی همچون؛ قانع نبودن به وضع جاری، دائم به دنبال فکر نو و راه نو و راه‌کار جدید بودن، تحرک و پویایی نهفته است. فکر انقلابی همواره به دنبال ایجاد تحول و نوآوری است. چنانکه رهبر معظم انقلاب اسلامی می‌فرمایند: «در روحیه انقلابی، فداکاری و ایثار در او هست، ابتکار و کوچک شمردن موانع در او هست، اتکای به خود و توکل به خداوند در او هست(2)

 

عواملی همچون روحیه و تفکر انقلابی، برتری فیزیکی دشمن، سبک و شیوه خاص فرماندهی و توکل به خدا و توسل به معصومین (ع) از جمله مهم‌ترین عوامل مؤثر در بروز و ظهور انواع خلاقیت و ابتکار (از ابتکار در استراتژی گرفته تا ابتکار در تاکتیک و تکنیک) فرماندهان در دوران دفاع مقدس بود(3)

 

همین تفکر بود که به طور کلی به جنگ کلاسیک و محاسبات معمول آن اعتقادی نداشت و طرفدار جنگ انقلابی متکی بر تفکر انقلابی و معتقد به برتری تفکر بر عِده و عُده ظاهری در جنگ بود. در این زمینه یکی از فرماندهان سپاه می‌گوید: فرماندهان سپاه معتقدند دکترین انقلابی و پویا برتر از دکترینی است که به معیارهای کمی و ابزارهای کلاسیک و مدرن متکی است. در نتیجه این تفکر با استفاده از تدبیر و ابتکار، توازن قوا را به نفع خودی به هم زد و ابتکار عمل را به دست گرفت(4)

 

منابع:

1- حسین علایی، روند جنگ ایران و عراق، جلد 1، تهران: مرز و بوم، 1391، صص329-331.

2-سپاه از دیدگاه مقام معظم رهبری، مرکز تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، 1371، چاپ اول، ص 65.

3- حسین بیات، عوامل مؤثر در بروز خلاقیت و ابتکار فرماندهان در دوران دفاع مقدس،مجموعه مقالات بررسی ویژگی ها و عوامل خلاقیت و ابتکار عمل رزمندگان اسلام در دفاع مقدس ( جلد اول) صص 83-92.

4- نبرد العمیه، مرکز عملیات جنگ سپاه، چاپ اول، 1375، ص 63.

 

 

*اشاره به  آیه249 سوره بقره : «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثیرَةً بِإذْنِ اللهِ» چه‌بسا گروه‌هایی اندک که بر گروه‌هایی پرشمار چیره شدند به اجازة الله.

 

عکس‌های مرتبط: 

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



04 آذر

روزشمار اسناد سازمان ملل



04 آذر

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران