مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

عملیات بیت المقدس، حماسه ای برای تاریخ (بخش دوم)

چاپلینک ثابت
گزارشی تحلیلی در واکاوی نظامی عملیات بیت‌المقدس

 

دکتر فرهاد درویشی

 

سوم خرداد سال 1361 یادآور یکی از حماسی ترین روزهای تاریخ ایران در 200 سال گذشته است. در فاصله این دو  قرن به جز »آزادسازی خونین شهر» هیچگاه پیش نیامده است که شهری از مام وطن جدا شده و با استفاده از قدرت نظامی به دامن آن برگشته باشد. فتح خرمشهر را »اسطورۀ مقاومت و پیروزی» جمهوری اسلامی ایران در جنگ با عراق دانسته‌اند و صدام حسین تصرف آن را»کلید دروازه بصره» اعلام کرده بود. مفسرین نظامی جهان نیز با مشاهده «دژهای مستحکم و مواضع دفاعی ارتش عراق «در شهر، آن را به»استالینگراد «تشبیه کرده بودند. اما چه شد که این»استالینگراد صدام حسین «در طول 24 ساعت فرو ریخت و به دست رزمندگان جمهوری اسلامی افتاد؟ شهری که ارتش عراق برای تصرف آن 35 روز با تمام قوا جنگیده بود.

 

زمینه‌ها، اهداف و جایگاه عملیات بیت‌المقدس در استراتژی نظامی کشور، دلایل و علل انتخاب منطقه نبرد و همچنین تشریح آن، وضعیت عمومی ارتش عراق در منطقه و تشریح کلی مانور از زمره مطالبی بود که در بخش پیشین این مقاله به آنها اشاره شد.

در این بخش به سازمان رزم، شرح عملیات و مراحل چهارگانه آن و نهایتاً نتایج و بازتاب‌های سیاسی و نظامی عملیات بیت‌المقدس پرداخته می‌شود.


 

 

سازمان رزم و ماموریت قرارگاه‌ها

قرارگاه مرکزی کربلا که به صورت مشترک توسط ارتش و سپاه سازماندهی شده بود، هدایت کلی عملیات را بر عهده داشت. قرارگاه‌های تحت امر قرارگاه مرکزی کربلا، دارای سازمان و ماموریت‌هایی به شرح ذیل بودند:

 

یک: قرارگاه قدس

این قرارگاه ماموریت داشت تا در مرحلۀ اول با تهاجم به خاکریزهای مقدم دشمن در جنوب رودخانه کرخه نور و تصرف سرپل مناسب در جنوب آن، دشمن را درگیر نگه دارد تا دو قرارگاه فتح و نصر فارغ از توجه و تمرکز قوای دشمن ، به سمت اهداف خود پیشروی کنند. گسترش سرپل و تامین خط عمومی جفیر، پادگان حمید و نهایتاً تصرف نشوه و تامین ساحل شرقی اروند به عنوان اهداف مراحل بعدی این قرارگاه تعیین شد. سازمان این قرارگاه عبارت بود از:

 تیپهای مستقل 31 عاشورا، 21 امام رضا(ع)، 37 نور و 41 ثارالله از سپاه.

 لشکر 16 زرهی و تیپ مستقل 58 ذوالفقار از ارتش.

 

دو: قرارگاه فتح

قرارگاه فتح در جبهۀ میانی ماموریت داشت تا در مرحله اول با عبور از رودخانه کارون به تصرف سرپل تا عمق جادۀ اهواز  خرمشهر مبادرت کند. ماموریت این قرارگاه در مرحله دوم و سوم پیشروی به سمت مرز و با توجه به شرایط، به سمت شط العرب در شرق بصره و تامین آن بود.

 

ماموریت این قرارگاه از لحاظ اهداف موردنظر، نقش تعیین کنندهای در موفقیت عملیات داشت، زیرا تلاش اصلی عملیات با عبور از رودخانه کارون و توسعه سرپل طرحریزی شده بود و قرارگاه فتح عهده دار این ماموریت خطیر بود. سازمان این قرارگاه بشرح ذیل بود:

 لشکر 92 زرهی، تیپ 47 زرهی و تیپ 55 هوابرد از ارتش؛

 تیپهای مستقل 14 امام حسین(ع)، 8 نجف اشرف و 25 کربلا از سپاه.

 

سه: قرارگاه نصر

قرارگاه نصر در جبهه جنوبی عملیات ماموریت داشت تا با عبور از خط رودخانه کارون و تصرف سرپل موردنظر، خرمشهر را دور زده و آن را به تصرف خود در آورد.

پاکسازی منطقه شمال شرقی خرمشهر حدفاصل غرب کارون تا جاده اهواز  خرمشهر و رسیدن به مرزهای بین المللی در منطقه شلمچه و شمال آن از جمله ماموریتهای این قرارگاه در مراحل بعدی بشمار می‌رفت. سازمان رزم این قرارگاه بشرح ذیل بود:

تیپ های 7 ولیعصر(عج)، 27 محمد رسول الله (ص)، 46 فجر و 22 بدر از سپاه؛

و تیپ 23 نوهد از ارتش، لشکر 21 حمزه(ع)

 

در مجموع نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران با دو لشکر زرهی، یک لشکر پیاده و 4 تیپ مستقل متشکل از 24 گردان زرهی و مکانیزه و 14 تا 15 گردان پیاده و سپاه پاسداران با 11 تیپ مستقل پیاده و یک تیپ زرهی به استعداد 85 تا 95 گردان پیاده در این عملیات شرکت داشتند. علاوه بر این، واحدهای مهندسی جهاد، سپاه و ارتش، هوانیروز و نیروی هوایی و دو گروه توپخانه از ارتش مسؤولیت پشتیبانی از عملیات را به عهده داشتند.

 

شرح عملیات

با اینکه رزمندگان بمنظور جلوگیری از آمادگی دشمن در منطقه، سرعت عمل قابل ملاحظه‌ای از خود نشان دادند، اما بیم از هوشیاری و آمادگی دشمن همچنان به قوت خود باقی بود. این هوشیاری در صورتی که به برطرف شدن نقاط ضعف پدافندی دشمن خصوصاً در منطقه رودخانۀ کارون میانجامید، عملیات را با مشکلات اساسی مواجه می‌کرد. این مساله در کنار عدم اعتقاد برادران ارتش به عبور از رودخانه کارون می‌توانست ابهامات جدیدی را در خصوص مانور عملیات ایجاد کند.

 

به همین منظور سپاه جهت رفع این نگرانی و احتمال هوشیاری دشمن نسبت به عبور نیروهای خودی از رودخانۀ کارون با تاکید مجدد به عبور از رودخانه بعنوان تلاش اصلی، به عملیات زودرس در این محور توجه داشت و آن را از نظر دور نمیکرد. این اقدام باعث می‌شد تا در صورت هوشیاری دشمن راه کار اصلی عملیات در منطقه همچنان باز بماند. به هر تقدیر این پیش‌بینی تنها یک احتمال کوچک بود که در صورت بن بست در عملیات، میتوانست را‌هگشا باشد. با این تفاصیل، عملیات رزمندگان اسلام در 55 دقیقه بامداد روز10/2/ 1361 با مرز «یا علی بن ابیطالب(ع)» در محورهای مختلف آغاز شد. شرح چگونگی پیشرفت عملیات در مراحل مختلف به قرار زیر بود:

 

مرحلۀ اول عملیات

در ساعت 30 دقیقه بامداد روز دهم اردیبهشت ماه سال 1361 با اعلام رمز عملیات از سوی قرارگاه کربلا فرمان آغاز یورش به دشمن صادر شد. نیروهای خودی در تمام محورهای عملیات به مواضع نیروهای عراقی حمله ور شدند. اولین خبر درگیری از محور 4 قرارگاه فتح به قرارگاه کربلا رسید. تیپ 25 کربلا در ساعت 55 دقیقه بامداد درگیر شده بود. به دنبال آن خبر درگیری کلیه یگان‌ها در محور شمال و غرب منطقه عملیاتی اعلام شد.

 

جاده کمربندی جنب پادگان دژ عکاس امیر علی جوادیان

 

در محور قرارگاه قدس(شمال کرخه نور) به دلیل هوشیاری دشمن و وجود استحکامات متعدد، پیشروی نیروها از سرعت مناسبی برخوردار نبود و تنها تیپ بیت المقدس و تیپ ثارالله موفق به عبور از مواضع دشمن و تصرف سرپل در جنوب رودخانه کرخه نور شدند. نیروهای دو یگان مزبور به دلیل عدم پوشش جناحین، شدیداُ تحت فشار دشمن قرار داشتند. در محور قرارگاه فتح، یگان‌های خودی ضمن عبور از رودخانۀ کارون به سرعت خود را به جادۀ اهواز  خرمشهر رساندند و به ایجاد استحکامات پرداختند.

 

مسدود کردن راه عبور یگانهای دشمن و اختلال در سیستم نقل و انتقال ارتش عراق در جادۀ اهواز  خرمشهر از ماموریت‌های این قرارگاه بود که به خوبی انجام شد. در محور قرارگاه نصر، یگان‌ها به دلیل تاخیر در حرکت نیروها، وجود باتلاق در کنار جاده اهواز خرمشهر و همچنین تمرکز دشمن در شمال خرمشهر، موفق به تصرف اهداف مورد نظر خود و الحاق با قرارگاه فتح نشدند. به همین دلیل الحاق کامل قرارگاه نصر با قرارگاه فتح و همچنین تصرف اهداف مرحلۀ اول قرارگاه قدس در دستور کار عملیات شب دوم قرار گرفت که با انجام آن تا حدودی اهداف مورد نظر تامین شد.

 

اما تا 48 ساعت بعد، برخی رخنه‌ها همچنین به قوت خود باقی بود، تا اینکه سرانجام پس از 5 روز درگیری و جنگ و گریز سرپل متصرفه از کیلومتر 68 تا کیلومتر 102 جادۀ اهواز  خرمشهر تثبیت و کلیه رخنه‌ها ترمیم شد. عملیات قرارگاه قدس در شب دوم نیز ناموفق بود و نیروها مجدداً به مواضع اولیۀ خود پس از شروع عملیات بازگشتند.

 

مرحلۀ دوم عملیات

در این مرحله، آزادسازی شهر خرمشهر موقتاً از دستور کار عملیات حذف و تصمیم گرفته شد که قرارگاه‌های فتح و نصر به منظور بستن عقبۀ یگانهای دشمن و ایجاد سهولت در تصرف شهر خرمشهر از جاده به سمت خط مرزی پیشروی کند و قرارگاه قدس نیز ماموریت یافت تا بصورت محدود برای تصرف سرپل در جنوب کرخه نور اقدام کرده و در صورت موفقیت به گسترش آن بپردازد. عملیات در ساعت 22:30 روز 16 / 2/ 1361 آغاز شد. نیروهای قرارگاه فتح در همان ساعات اولیه به جادۀ مرزی رسیدند اما یگان‌های قرارگاه نصر با اندکی تاخیر و تحمل فشارهای دشمن، خود را به دژ مرزی رساندند و با قرارگاه فتح الحاق کردند.

 

دشمن با مشاهدۀ جهت و سمت پیشروی رزمندگان به سوی دژ مرزی و نهایتاً بصره، بر سر دو راهی سرنوشت سازی قرار گرفت. در واقع دشمن تحت‌تاثیر تاکتیک ویژه عملیات، مجبور به اتخاذ یکی از دو تصمیم زیر بود:

1.  عقب نشینی از خرمشهر و نجات یگانهای خود؛

2. پذیرش ریسک سقوط شلمچه و محاصرۀ ارتش خود در جنوب.

 

فرماندهان ارتش عراق راه اول را انتخاب کردند و به لشکرهای 5 و 6 دستور عقب نشینی دادند. این اقدام ارتش عراق به دو منظور صورت گرفت:

اول اینکه دو یگان فوق‌الذکر از خطر محاصره و انهدام رهایی یابند و

دوم اینکه زمینه‌های لازم برای تقویت هرچه بیشتر خطوط دفاعی بصره فراهم شد. این عقب نشینی از ساعات اولیه روز 18 اردیبهشت آغاز شد که به علت تعجیل، منجر به اسارت تعدادی از نیروهای عراقی و بر جای ماندن تعداد زیادی از تجهیزات و امکانات یگان‌های مزبور گردید. نیروهای قرارگاه قدس بلافاصله پس از عقب نشینی دشمن به تعقیب آنان پرداختند و جادۀ اهواز  خرمشهر (تا انتهای جنوب سرپل متصرفی در قرارگاه نصر) و مناطقی همچون جفیر، پادگان حمید و هویزه را آزاد کردند.

 

مرحلۀ سوم عملیات

در این مرحله قرارگاه نصر ماموریت یافت تا حرکت خود را به سمت خرمشهر آغاز  کند. نیروهای عمل کننده که متشکل از 4 تیپ مستقل از سپاه و دو تیپ از ارتش بودند در آخرین ساعات روز 19 / 2/ 1361 عملیات خود را آغاز کردند. حضور پرحجم نیروهای دشمن در منطقه و خستگی ناشی از عملیات‌های پی در پی موجب شد تا نیروهای خودی در این مرحله توفیق چندانی بدست نیاورند و تکرار عملیات مزبور در فردای آن شب نیز چندان مثمر ثمر نبود. بر همین اساس تصمیم گرفته شد تا برای انجام عملیات نهایی از قرارگاه، فرصت بیشتری به یگان‌ها داده شود و از دو تیپ 33 المهدی(عج) و امام سجاد(ع) فجر سپاه که به تازگی وارد منطقه شده بودند، استفاده شود.

 

مرحلۀ چهارم عملیات

پس از استراحت مختصر یگانها و نیز پیوستن قرارگاه فجر به سازمان عمل کننده در مرحله چهارم، تصمیم گرفته شد تا قرارگاه نصر در امتداد مرز به سمت جنوب حرکت کند و ضمن مسدود کردن جاده شلمچه، خود را به رودخانه اروند (نهر خیّن) برساند.

 

قرارگاه فجر نیز در جناح میانی منطقه می‌بایست در امتداد نهر عرایض به سمت اروند هجوم برده و این منطقه را تصرف کند. قرارگاه فتح نیز مسؤولیت عملیات در امتداد جادۀ اهواز  خرمشهر و آزادسازی خرمشهر را بر عهده داشت. این مرحله از عملیات در ساعت 22:30 مورخه 1/ 3/ 1361 آغاز شد. قرارگاه نصر توانست جاده غرب خرمشهر را در شلمچه مسدود کند و قرارگاه فجر نیز موفق شد ضمن تامین »پل نو « نیروهای خود را به کناره اروندرود برساند. اما قرارگاه فتح بدلیل هوشیاری و آمادگی فوق العاده دشمن، توفیق چندانی در تصرف اهداف مورد نظر خود نداشت.

 

دشمن برای خروج نیروهایش از محاصره، در اطراف »نهر عرایض « و »پل نو « و از سمت غرب (شلمچه) و شرق (خرمشهر) پاتک‌‍های شدیدی را آغاز کرد. ولی به دلیل مقاومت یگان‌های مستقر در منطقه با شکست مواجه شد. دشمن پس از این شکست، نیروهای خود را از شمال شرقی خرمشهر به داخل شهر هدایت کرد تا بلکه با توان بیشتری از شهر دفاع کند اما این حربه نیز کارساز نبود و نیروهای عراقی در اثر شکست‌های پیاپی و عقب‌نشینی‌های خفت‌بار، به کلی روحیۀ خود را از دست داده بودند و گرسنگی و تشنگی مانع از مقاومت هرچند مختصر آنها بود.

 

در این شرایط تبلیغات یگان‌های خودی و درخواست از نیروهای عراقی برای تسلیم شدن، موجب شد تا آنها چاره را در تسلیم ببینند و گروه گروه خود را به نیروهای اسلام تسلیم کنند. سرانجام خرمشهر در ساعت 11 روز 3/3/1361 به تصرف نیروهای اسلام در آمد و خط پدافندی مناسبی از طلائیه تا کوشک و شلمچه در حاشیه خطوط مرزی و نیز حاشیه شمال اروندرود برقرار شد.

 

نتایج و بازتاب‌های سیاسی و نظامی عملیات

فتح خرمشهر، مهمترین دستاورد عملیات بیت المقدس، نقطه عطف تاریخ جنگ هشت ساله ایران  عراق محسوب می‌شود. در این عملیات موفقیت استراتژی آزادسازی سرزمین‌های اشغالی در جنوب تامین شد و برتری نظامی ایران بر عراق مورد تائید کارشناسان و تحلیل‌گران مسایل نظامی قرار گرفت. اگرچه محافل خبری دنیا کوشش کردند تا شکست‌های ارتش عراق را تحت عنوان و پوشش عقب نشینی عراق به مرزهای بین المللی توجیه کنند اما باز هم این مساله موجب نادیده گرفتن برتری ایران در جنگ نشد.

 

این شکست در کنار شکست‌های قبلی ارتش عراق موجب انفعال نظامی فرماندهان و نیروهای عراق در جنگ شد و این روحیه تا مدت‌ها در میان آنان دیده می‌شد. تنها نقطه ضعف نیروهای ایران در این عملیات، عدم تعقیب دشمن پس از عقب نشینی لشکرهای 5 و 6 بود که به علت کمبود توان صورت نگرفت. تاثیر نیروهای انقلابی و مردمی در این پیروزی‌ها نشان داد که جمهوری اسلامی با اتکاء به سازمان‌ها‍ و نهادهای جدیدالتاسیس برآمده از روح انقلاب اسلامی، قادر خواهد بود کلیه حقوق خود را با قدرت تامین کند.

 

از سوی دیگر فتح خرمشهر زنگ خطر را برای کشورهای منطقه به صدا در آورد و موجب شد تا این کشورها به سرکردگی آمریکا مبادرت به تقویت مالی و نظامی عراق کرده و آن را به عنوان پرچمدار مبارزه با انقلاب اسلامی حفظ کنند. در این شرایط ابعاد منطقه‌ای جنگ وسعت بیشتری یافت و جنگ وارد مرحلۀ جدیدی شد که خروج از آن مستلزم تدابیر ویژه‌ای بود.

 

عملیات بیت المقدس در یک نگاه اجمالی

نام عملیات: بیت المقدس

منطقه عملیات: جبهه‌های جنوب  جنوب اهواز، شمال خرمشهر.

قرارگاه‌های شرکت کننده: قرارگاه مرکزی کربلا، قدس، فتح، نصر و فجر

هدف: آزادسازی مناطق اشغالی

رمز: یا علی بن ابیطالب(ع)

تاریخ شروع عملیات: 10 / 2/ 61

رزوهای درگیری: 10 / 2/ 1361 الی 4/ 3/ 1361

وسعت منطقه درگیری: 5400 کیلومتر مربع

وسعت منطقه آزاد شده: 5400 کیلومتر مربع

استعداد خودی: دو لشکر زرهی، یک لشکر پیاده و 4 تیپ مستقل متشکل از 24 گردان زرهی و مکانیزه و 14 تا 15 گردان پیاده از ارتش و 11 تیپ مستقل پیاده، یک تیپ زرهی به استعداد 85 تا 95 گردان پیاده از سپاه.

استعداد دشمن: 8 لشکر سازمانی و نزدیک به 20 تیپ مستقل که جمعاً حدود 26 تیپ پیاده، 11 تیپ زرهی و 7 تیپ مکانیزه و حدود 530 قبضه انواع توپ را شامل می‌شد.

 

 

 

نتایج عملیات:

آزادسازی شهرهای خرمشهر و هویزه، آزادسازی 5400 کیلومتر مربع از اراضی اشغال شده، تامین 180 کیلومتر از خط مرزی، کشته و زخمی شدن 16 هزار نفر از دشمن، 20 هزار نفر اسیر، لشکرهای 3، 6، 9، 12،10 زرهی، 11 و 7 پیاده و 5 مکانیزه، متحمل خسارات فراوانی شدند، تیپهای مستقل 10 زرهی، 31 ، 32 و 33 نیروی مخصوص، 9، 10 ، 20 گارد مرزی، 238 ، 501 ، 407 ، 605، 601 ، 602 ، 416 ، 419 و 109 پیاده بین 50 تا 100 درصد منهدم شدند و در نهایت تجهیزات و امکانات بر جای مانده از دشمن به حدی بود که احصاء و شمارش دقیق آنها میسر نبود.

عکس‌های مرتبط: 
دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
گزارش

دیدگاه جدیدی بگذارید