مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

عملیات کربلای 5؛ عملیات سرنوشت‌ساز

چاپلینک ثابت

در هشت سال جنگ، قوای نظامی جمهوری اسلامی ایران برای پیشبرد راهبردهای نظامی و سیاسی، عملیات‌های نظامی متعددی را طراحی و اجرا کردند که از مهم‌ترین و موفق‌ترین آنها عملیات تعیین‌کننده "کربلای5" در منطقه شرق بصره می‌باشد.

 

آماده‌سازی عملیات کربلای5 تنها ظرف پانزده روز پس از عملیات کربلای4، که با تلاش و از خودگذشتگی فرماندهان، مسئولان و رزمندگان سپاه و بسیج انجام شد و اجرای این عملیات دشوار در منطقه شلمچه که مستحکم‌ترین خطوط دفاعی ارتش عراق را در خود جای داده بود، یکی از بی‌نظیرترین صحنه‌های نظامی دوران جنگ را پدید آورد که در تاریخ نظامی کشور بی‌سابقه است. در این عملیات، نیروهای سپاه و بسیج توانستند ناکامی عملیات کربلای4 را که بر دوش کشور، مسئولان نظام و فرماندهان جنگ سنگینی می‌کرد، جبران کرده و موفقیتی را رقم بزنند که اهداف پیش‌بینی‌شده در سال سرنوشت‌ساز جنگ را تأمین کند.

 

 

اهداف عملیات

 

همیشه پیش‌روی به‌ سوی بصره، از زمان طراحی عملیات بیت‌المقدس تا پایان عملیات کربلای 5 ـ که جنگ در خوزستان و جبهه جنوب به بن‌بست رسید ـ جزء استراتژی نظامی ایران بوده است. همیشه رسیدن به دروازه‌های بصره برای ایران به عنوانبه‌عنوان "هدف استراتژیک جنگ" مطرح بوده است و پس از آنکه جنگ به خاک دشمن کشانده شد، این هدف، اهمیت بیش‌تری پیدا کرد.

 

عملیات کربلای5 یکی از سلسله نبردهایی بود که برای پایان‌ دادن به جنگ تحمیلی، طراحی و اجرا شد. هدف این عملیات، تصرف یکی از مناطق استراتژیک دشمن بود تا صدام را به نشستن در پای میز مذاکره مجبور کند و جنگ با برتری ایران خاتمه یابد.

 

نزدیک‌ شدن به شهر بصره ـ به‌عنوان دومین شهر بزرگ عراق ـ فشارهای سیاسی بزرگی را بر دشمن تحمیل می‌کرد. انهدام بخش وسیعی از ارتش بعثی با توجه به در اختیار داشتن شهر بندری فاو توسط ایران، جنوب عراق را با خطر جدی جداسازی مواجه می‌ساخت. بنابراین، هدف اصلی عملیات این بود که ایران بتواند با ایجاد فشار نظامی بر روی رژیم صدام، امتیازات سیاسی مشخصی را به‌دست آورد تا ضمن احقاق حقوق ملت، تضمینی برای صلح پایدار باشد. در آن مقطع زمانی، عملیات نظامی موفق، اهرمی مؤثر برای وارد آوردن فشار در مذاکرات سیاسی محسوب می‌شد.

 

در آن دوران، این چنین ارزیابی می‌شد که با تصرف منطقه شلمچه و نزدیک‌ شدن به شهر بصره ـ به‌عنوان دومین شهر بزرگ عراق و مهم‌ترین مرکز نفتی آن کشور ـ می‌توان شرایطی را فراهم آورد تا امتیازات سیاسی مناسبی از دشمن کسب شود. پیش‌روی در محور شلمچه ـ به‌ دلیل نزدیکی آن به شهر بصره ـ موجب نگرانی رژیم بعثی و درگیر شدن بخش زیادی از ارتش آن در این منطقه می‌شد که می‌توانست تلفات مهمی را بر دشمن وارد سازد.

 

اهمیت و سیر طراحی عملیات

 

زمین منطقه عملیات کربلای5 در شرق بصره ارزش استراتژیکی زیادی داشت و شلمچه، کلید فتح بصره به‌شمار می‌رفت. از  نظر اهمیت نظامی و سیاسی، یک کیلومتر پیش‌روی در محور شلمچه برابر با 10 کیلومتر پیش‌روی در نقاط دیگر ـ مانند محور فکه ـ ارزش داشت و زمین منطقه عملیات کربلای5 از ارزش نظامی و سیاسی فراوانی برخوردار بود. ایران از تابستان 1361 تا اواخر سال 1365 عملیات‌های گوناگونی را در منطقه عمومی بصره اجرا کرد تا بتواند فشار تعیین‌ کننده‌ای را بر رژیم صدام‌ حسین وارد نماید و جنگ را به سرانجام مطلوبی برساند.

 

عملیات رمضان در شرق بصره و در سال 1361، عملیات‌های خیبر و بدر در آب‌های هورالهویزه و جزایر جنوبی و شمالی مجنون در سال‌های 1362 و 1363، عملیات والفجر8 در جزیره فاو در سال 1364، و عملیات کربلای5 در دی‌ماه 1365، همگی نبردهایی بوده‌اند که در اطراف منطقه بصره اجرا شدند. البته دشمن هم به اهمیت این ناحیه واقف بود و همه تدابیر لازم را برای دفاع مطمئن از این منطقه اندیشیده بود. محور مواصلاتی شلمچه به‌ دلیل آنکه از  نظر دسترسی، محور شلمچه نسبت به سایر مناطق به بصره نزدیک‌تر بود، لذا این محور مواصلاتی برای دشمن اهمیت بیش‌تری داشت.

 

ارتش بعثی با به‌ کارگیری توان مهندسی خود استحکامات بیش‌تری در آن ایجاد کرده و یگان‌های قوی‌تری را نیز برای پدافند آن محور به‌کار گرفته بود. تراکم یگان‌های دشمن در این محور نسبت به سایر مناطق عملیاتی بسیار بیشتر بود.

 

پس از پایان عملیات بدر در اواخر اسفند 1363 قرار شد که سپاه و ارتش هر کدام جدای از یکدیگر، عملیات‌های مستقلی را اجرا کنند. تا قبل از آن عملاً سپاه و ارتش در قرارگاه‌های مشترک و در  کنار یکدیگر به اجرای عملیات می‌پرداختند، ولی به‌ دلیل اختلاف دیدگاه‌های آنها استراتژی نظامی و نیز اجرای تاکتیک‌های متفاوت توسط طرفین، این تغییر در مدیریت جبهه‌ها و نحوه طراحی‌ عملیات‌ ایجاد گردید.

 

البته در این دوران ستادی که بتواند این دو سازمان را در صحنه عملیات در  کنار یکدیگر و با طرح عملیاتی مشترک و مورد توافق طرفین، به‌‌کار گیرد نیز وجود نداشت. اجرای عملیات کربلای5 از  جمله نبردهایی بود که مستقل از مدیریت و یگان‌های تک‌ور ارتش، در دستور کار سپاه قرار گرفت.

 

ویژگی‌ها و مشکلات عملیات

 

1.ـ محدودیت زمین منطقه عملیات و کم‌ بودن وسعت آن که موجب مؤثر بودن آتش‌های دشمن بر روی منطقه تصرف‌ شده و نیروهای رزمنده می‌گردید.

 

2.ـ محدودیت عقبه برای تدارک نیروها در حین نبرد.

 

3.ـ از نظر شدت درگیری و تصمیم طرفین برای موفقیت، یکی از بزرگ‌ترین نبردهای دوران دفاع مقدس محسوب می‌گردید.

 

4.ـ یگان‌های تک‌کننده در این عملیات فقط از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودند و قرار بود ارتش به‌صورت مستقل در جایی دیگری عملیات کند؛ یعنی استقلال کامل سازمان سپاه از سازمان ارتش در طراحی و اجرای عملیات مستقل لحاظ شده بود.

 

5.ـ دشمن در آن زمان از استراتژی نظامی پدافندی استفاده می‌کرد. در این استراتژی، از زمین به‌عنوان یک عامل اساسی برای ممانعت و جلوگیری از تک رزمندگان اسلام استفاده می‌شد. دشمن زمین این منطقه را در مدت بیش از چهار سال، با موانع، استحکامات، مواضع دفاعی و میادین مین فراوان به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مؤثر در پدافند موفق، پوشانده بود.

 

6.ـ درون منطقه عملیاتی نیز با عوارض طبیعی و مصنوعی فراوانی از جمله آب‌گرفتگی‌ها، نهرها، کانال‌ها و خاک‌ریزها پوشانده شده بود که مانع عمده‌ای برای پیش‌روی نیروها محسوب می‌گردید.

 

7.ـ دشمن از استحکامات منحصر به‌ فردی در محور شلمچه برخوردار بود. به‌ دلیل اینکه این مسیر، معبر وصولی بصره بود، اجرای عملیات در آن، جزء مشکل‌ترین نبردهای جبهه‌های جنگ از  نظر موانع، آرایش دفاعی و میادین مین به حساب می‌آمد. گسترده‌ترین میادین مین و موانع دشمن در سراسر جبهه‌های جنگ در این منطقه وجود داشت. از  این‌ رو، کارشناسان نظامی، این محور را نفوذناپذیر و اجرای این عملیات را کاری عظیم و سترگ می‌دانستند.

 

استعداد دشمن

 

در  مجموع، 86 تیپ دشمن شامل 62 تیپ پیاده، 11 تیپ زرهی، 8 تیپ مکانیزه و 5 تیپ نیروی مخصوص در طول عملیات کربلای5 وارد این منطقه شدند. قبل از آغاز عملیات، حدود 8 تیپ دشمن به پدافند از این منطقه مشغول بودند و لشکر11 پیاده مأموریت دفاع از منطقه شلمچه را بر عهده داشت.

 

سپاه سوم به فرماندهی سپهبد طالع خلیل الدوری مسئولیت منطقه را برعهده داشت که سپاه هفتم هم به آن کمک می‌کرد. بعداً واحدهای کماندویی سپاه‌های دوم و پنجم از مناطق کوهستانی و سپاه چهارم برای کمک به این سپاه‌ها اعزام شدند. در این عملیات، فرمانده سپاه سوم به‌ دلیل شکست برکنار شد. در مجموع، دشمن 20 پاتک علیه مواضع رزمندگان اسلام اجرا کرد که سنگین‌ترین آنها در محور دریاچه ماهی بود.

 

استعداد و توان سپاه پاسداران برای انجام عملیات

 

300 گردان 500 نفره برای عملیات کربلای4 پای کار آمده بودند که تنها 40 گردان آن به‌کار گرفته شدند. حدود 90 درصد ا‌ز این نیروها با آمادگی کامل برای عملیات کربلای5 در  اختیار قرارگاه مرکزی عملیات بودند. در مجموع، سپاه کمتر از 30 یگان خود را در این عملیات به کار گرفت.

 

در این عملیات سه قرارگاه کربلا، قدس و نجف و 16 لشکر و 6 تیپ از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حضور داشتند.

 

طرح مانور

 

در طرح‌ریزی مانور لشکر25 کربلا بیش از هر چیز تمایل فرمانده این لشکر مؤثر بود. وی تحت‏ تأثیر جو ناشی از عدم‌الفتح در عملیات کربلای4، داوطلبانه خواستار تعیین لشکرش به‌عنوان یگان دنبال پشتیبان لشکر41 ثارالله(ع) شد. لشکر25 کربلا، که معمولاً در عملیات‌های پیشین به‌عنوان یگان خط‌شکن عمل می‌کرد، به‌دلیل تلفات وارده بر نیروهای خط‌شکنش طی عملیات کربلای4، در عملیات کربلای5 جزو یگان‌های عبورکننده از یگان خط‌شکن منظور شد. در جلسه مورخ 1365/10/16، در مقر این لشکر، برادر احمد غلامپور با اشاره به مسئله مذکور، تأکید کرد که لشکر25 با توجه به اینکه به‌عنوان احتیاط عمل خواهد کرد، باید به کل محور قرارگاه کربلا توجیه شود. به‌ این‌ ترتیب لشکر مانور خود را مبتنی‌بر یک طرح اصلی و یک طرح فرعی طرح‌ریزی کرد.

 

در طرح‌ریزی عبور یگان از یگان، لشکر25 کربلا می‌بایست با عبور از لشکر41 وارد منطقه نبرد می‌شد. این کار به‌علت مشکلات عبور لشکر ثارالله(ع) از سیل‌بند‌ها و نزدیکی این یگان به جناح عملیات به‏‌سختی امکان‌پذیر بود. برای تضمین عبور موفق لشکر25 کربلا، به‌جز لشکر41 ثارالله(ع)، لشکرهای 31 عاشورا و 19 فجر نیز در نظر گرفته شدند. اما بیشترین تلاش لشکر برای عبور از لشکر41 ثارالله(ع) برنامه‌ریزی شد.

 

با توجه ‌به چند گزینه احتمالی برای مانور لشکر25 کربلا ـ که احمد غلامپور آن را لشکر احتمالات می‌خواند ـ طراحی یک مانور مشخص برای این یگان بسیار مشکل می‌نمود، ؛ از این‌رو، برادر احمد غلامپور در آخرین جمله خود خطاب به مرتضی قربانی گفت: «پس شما بچه‌های محور و گردان‌هایت را به کل این منطقه، زمین شلمچه، توجیه کن.» دراین‌ میان آنچه بیش از همه اهمیت داشت حفظ زمین پنج‌ضلعی و گرفتن سرپل در محل اتصال کانال ماهی، کانال جنوب پنج‌ضلعی و نهر جاسم بود. این سرپل‌گیری اهداف زیر را به دنبال داشت:

 

1.­ الحاق دو قرارگاه کربلا و قدس؛

 

2.­ تسهیل در عبور قرارگاه قدس و نجف؛

 

3.­ قرارگرفتن در پشت مواضع دشمن در خطوط نهر الدوعیجی و نهر جاسم؛

 

4.­ گرفتن سرپل و بازشدن عقبه‌ها؛

 

5.­ بستن عقبه دشمن؛

 

6.­ عقب‌نشینی دشمن تا کانال زوجی.

 

اهمیت تصرف سرپل یادشده چند ساعت قبل از آغاز عملیات بیش‌ از پیش موردتوجه محسن رضایی فرماندهی کل سپاه و فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) قرار گرفت. در ساعت 19:04، یعنی کمتر از 8 ساعت قبل از شروع عملیات، محسن رضایی خطوطی بر روی کالک ترسیم کرد و پس از کشیدن خط حد، نامه‌ای را با پیک برای مرتضی قربانی ارسال و تأکید کرد: «سریع این را دست برادر قربانی برسانید و به او بگویید بیاید سمت عاشورا و حتماً آنجا را [سرپل کشیده‌ شده در نقشه را] حفظ کند و تلاششان را بگذارند روی این محور.»

 

به‌ این‌ ترتیب در طرح مانور لشکر25 کربلا یک تغییر اساسی به وجود آمد؛ سمت حرکت و تلاش لشکر25 کربلا که قبلاً به‌سمت کانال زوجی طرح‌ریزی شده بود، در آستانه عملیات به‌سمت نوک کانال ماهی تغییر جهت داد

 

انهدام توان رزمی عراق

 

ارتش عراق از مجموع 192 تیپ خود، 94 تیپ را وارد عملیات کرد. در این عملیات، 16 تیپ به‌‏طور صددرصد 100درصد و 22 تیپ بیش از 60 درصد منهدم شدند، و باقیمانده یگان‌ها نیز از 10 تا 60 درصد آسیب دیدند.

 

حجم انهدام یگان‌های عراق نشان‌دهنده تلفات بالای نیروی انسانی دشمن در عملیات کربلای5 است. اگر بخواهیم تلفات ارتش عراق را با عملیات‌های دیگر مقایسه کنیم، انهدام عراق در این عملیات تنها با عملیات رمضان و عملیات والفجر8 قابل ‌ ‏مقایسه است. از جنبه فروپاشی ارتش عراق نیز، عملیات کربلای5 را می‌توان با عملیات‌های فتح‌المبین و بیت‌المقدس مقایسه کرد. تلفات ارتش عراق در عملیات کربلای5 به ‌ اندازه‌ای بود که جلال طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کردستان عراق، گفت:

«خبری به دست ما رسید که فرمانده سپاه یکم عراق گفته است: "ما در عملیات کربلای5 بیش از 50 هزار تن تلفات داشته‌ایم".»

 

جنبه مهم دیگر این عملیات، غلبه ابتکار عمل سپاه بر اندیشه و قدرت نظامی عراق بود.

 

نتایج و پیامدهای عملیات

 

1.ـ انهدام وسیع بخش زیادی از ارتش بعثی.

 

2.ـ شکسته‌ شدن مستحکم‌ترین، پر مانع‌ترین و پیچیده‌ترین خطوط دفاعی دشمن در شلمچه و در شرق بصره و تا عمق 10 کیلومتری خاک دشمن.

 

3.ـ نزدیک‌تر شدن به بصره به‌عنوان دومین شهر مهم عراق و حضور در اطراف آن.

 

4.ـ شروع بحث در شورای امنیت سازمان ملل و ایجاد مقدمات صدور قطع‌نامه‌ای که تا حدی خواسته‌های ایران را نیز ملحوظ کنماید، تا راهی برای برقراری آتش‌بس و پایان‌ بخشیدن به جنگ فراهم شود. لازم به ذکر است که پس از گذشت حدود پنج ماه از این عملیات، قطع‌نامه 598 تصویب شد.

 

5.ـ به بن‌بست‌ رسیدن انجام اجرای عملیات بزرگ در جبهه‌های جنوب.

 

6.ـ تصمیم به قطع صدور نفت ایران از سوی صدام و امریکا با گسترده‌ کردن حمله‌های هوایی و موشکی به اسکله‌ها و پایانه‌های نفتی ایران به‌ منظور از بین‌ بردن پشتوانه مالی ایران.

 

7.ـ عدم ‌ تلقی از پیروزی عملیات کربلای5 به‌عنوان یک پیروزی سرنوشت‌ساز آنی.

 

8.ـ عملیات کربلای5 نشان داد که ایران می‌تواند در سخت‌ترین شرایط، مشکل‌ترین جبهه‌ها، از پیچیده‌ترین موانع عبور کرده و به‌ سوی اهداف مورد نظر پیش‌روی نماید. در این عملیات، بصره کاملاً در آستانه سقوط قرار گرفت.

 

10.ـ آزادسازی 155 کیلومتر مربع از اراضی ایران و عراق: ؛ جزایر بوارین، فیاض و ام‌الرصاص و منطقه شلمچه و شهرک دوعیجی، رودخانه دوعیجی و نهر جاسم.

 

11.ـ اسارت 2655 نفر اسیر عراقی شامل 40چهل افسر ارشد، 40چهل افسر جزء و 600 درجه‌دار.

 

12.ـ حفظ برتری نظامی ایران در برابر دشمن.

 

13.ـ عملیات کربلای5 بر زمین‌گیر شدن واحدها و لشکرهای بیشتر سپاه در خطوط دفاعی افزود و به‌ دلیل نیاز به پدافند در سرزمین‌های تصرف‌ شده در جریان عملیات کربلای5 و سایر نقاط قبلاً تصرف‌ شده مثل فاو، خیبر و ... امکان آزاد شدن لشکرهای سپاه برای آفند مؤثر کمتر شد و لذا توان یگان‌های سپاه در خطوط مختلف جبهه تقسیم شد. مثلاً از یک لشکر، یک تیپ آن در فاو، یک تیپ آن در شلمچه و تیپ دیگر در حلبچه می‌جنگید. لذا به‌ دلیل گسترش بیش از حد نیروها، توانایی اجرای آفند از  سوی لشکرهای سپاه کاهش یافت.

 

14.ـ انهدام کامل 55 تیپ، انهدام پنجاه 50 درصد 67 تیپ، انهدام و آسیب‌ دیدن 870 دستگاه تانک، 180 قبضه توپخانه صحرایی و 1000 دستگاه خودرو و انهدام و آسیب‌ دیدن 45 فروند هواپیما.

 

15.ـ به غنیمت گرفته‌ شدن 230 دستگاه تانک، 20 قبضه توپ، 200 دستگاه خودرو، 100 دستگاه وسایل مهندسی و 100 قبضه توپ ضدهوایی.

 

16.ـ کشته یا زخمی شدن 90000 نفر از نیروهای دشمن.

 

علل موفقیت عملیات

 

1.ـ غافل‌گیری استراتژیک دشمن: دشمن امکان اجرای عملیات در این منطقه را به‌ دلیل اجرای عملیات کربلای4 و نیز استحکامات فوق‌العاده قوی خود در محور شلمچه غیرممکن می‌دانست.  درواقع دشمن در ""تفکر" و در "زمان"" غافل‌گیر شد؛ اگرچه دشمن قبل از شروع عملیات، در برخی از مناطق ـ مثل پنج ‌‌‌ ضلعی ـ آماده‌باش50 درصد  اعلام کرده بود.

 

2.ـ سرعت در آماده‌ شدن برای اجرای عملیات: دقیقاً دو هفته پس از ناکامی در عملیات کربلای4 این عملیات اجرا شد. زمانی کمتر از یک ماه برای کسب آمادگی رزمندگان اسلام برای اجرای عملیات جدید ضروری بود؛ زیرا ارتش بعثی پس از این مدت می‌توانست بلافاصله نقاط ضعف خود را بپوشاند و ایران را از دست‌یابی به منطقه شلمچه محروم کند.

 

3.ـ استفاده از موفقیت عملیات کربلای4: با توجه به شکسته‌ شدن خط دشمن در پنج‌  ضلعی در جریان عملیات کربلای4 توسط لشکر 57 ابوالفضل(ع) ـ که خداوند راه ورود به شلمچه را به رزمندگان اسلام نشان داد ـ از راه‌کار موفق مذکور استفاده شد. انجام عملیات کربلای4 این حسن بزرگ را داشت که مشخص شد دشمن در منطقه کربلای5 دارای نقطه ضعف بزرگی است. عراق در این منطقه دارای دژی بود که به‌صورت شمالی ـ جنوبی امتداد داشت و این دژ به ‌ موازات مرز و دقیقاً در امتداد خطوط مرزی احداث شده بود. زمان احداث این دژ به قبل از سال 1357 برمی‌گردد که عراق آن را در قالب استحکامات هلالی‌ شکل برای مقابله با هر گونه تعرض احتمالی ساخته بود و موجب استفاده از ابتکاری تازه در تاکتیک عملیات کربلای5 گردید.

 

4.ـ استفاده از حجم سنگین آتش‌ها به صورتبه‌صورت متمرکز.

 

5.ـ استفاده از کانال پرورش ماهی برای محور اصلی تک.

 

دسته بندی اخبار: 
گزارش

دیدگاه جدیدی بگذارید