مواضع قدرت‌های بزرگ در برابر تجاوز‌نظامی‌عراق به ایران(قسمت آخر)

چاپلینک ثابت
دکتر حسین اردستانی

اشاره: در اولین و دومین قسمت از مطلب "مواضع قدرتهای بزرگ در برابر تجاوز نظامی عراق به ایران" با بهره گیری از کتاب "جنگ عراق و ایران، رویارویی استراتژی‌ها" اثر دکتر حسین اردستانی ، به بررسی واکنش دولتهای ایالات متحده آمریکا و اتحادجماهیرسوسیالیستی شوروی در قبال حمله نظامی عراق به ایران از دیدگاه‌ مرحوم دکتر حسین اردستانی به‌عنوان استاد دانشگاه و رئیس مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس پرداختیم.

 

در قسمت آخر این مطلب واکنش های دولتهای فرانسه، انگلیس و جمهوری خلق چین را ذکر کرده و در جمع بندی پایانی به واکنش شورای امنیت سازمان ملل متحد در قبال حمله عراق به ایران  به شرح زیر می پردازیم :

 


 

واکنش دولتهای فرانسه و انگلیس در قبال حمله نظامی عراق به ایران


فرانسه به‌طور شفاف و در سطح رسمی، موضع خود را حمایت از عراق اعلام کرد. منافع تجاری و تسلیحاتی پاریس با بغداد، قبل از شروع جنگ کم‌وبیش در جریان بود. این کشور در سال‌های 1977 و 1978م. دو میلیارد دلار اسلحه به عراق فروخت.(1)

 

چهار ماه پس از آغاز جنگ در فوریه 1981، سخنگوی وزارت خارجه فرانسه اعلام کرد: «فرانسه 60 فروند میراژ از نوع اف-1 را در ادامة اجرای قرارداد سال 1977م. به عراق ارسال داشته است.»(2) در همین سال، صدور مواد غذایی به‌وسیلة شرکت‌های فرانسوی به عراق به 7/4 میلیارد دلار رسید.(3)

 

منافع فرانسه در منطقه، عامل اصلی در جانب‌داری این کشور از عراق محسوب می‌شد. بر این اساس، ریموند بار، نخست‌وزیر فرانسه، دربارة حمایت قاطع کشورش از عراق اظهار کرد: «فرانسه نه‌تنها ازنظر نظامی به عراق کمک می‌کند، بلکه قراردادهای اقتصادی و فرهنگی نیز با این کشور دارد.»(4)

 

وی در توجیه مواضع پاریس در مورد تجاوز عراق گفت: «عراق هیچ کاری نمی‌کند جز پس گرفتن خاک خود.(5) عراق برای به دست آوردن سرزمین‌هایش طبق معاهدة سال 1975م. که ایران آن را تصرف کرده است، می‌جنگد.»(6)

 

موضع انگلستان نیز در همین چارچوب قابل مطالعه است. به‌طورکلی، مواضع فرانسه و انگلیس با سیاست امریکا در جانب‌داری از عراق و همچنین قدرت‌های میانة اروپایی و غیراروپایی مانند آلمان، ژاپن و... در یک جهت قرار داشت، با این تفاوت که مواضع ژاپن و آلمان بیشتر اقتصادی بوده و نسبت به امریکا و فرانسه و سپس انگلستان از اعتدال بیشتری برخوردار بود.

 

 

واکنش دولت جمهوری خلق چین در قبال حمله نظامی عراق به ایران


در این مقطع، موضع چین در برابر جنگ تعیین‌کننده و با اهمیت نبود، اما موضع این کشور نیز بدون توجه به آغازکنندة جنگ اتخاذ شد. ازاین‌رو، مقامات چینی رسماً از دو کشور خواستند که از جنگ دست برداشته و از راه مذاکره، مسائل خود را حل کنند.(7)

 

مهم‌ترین دغدغة چینی‌ها، بهره‌برداری شوروی، رقیب ایدئولوژیک آنها از این حادثه به نفع خود بود، لذا آنها برای ممانعت از این مسئله از غرب می‌خواستند تا عملیات مسکو را زیر نظر بگیرد. خبرگزاری چین نو دراین‌باره نوشت: «مسکو می‌تواند با استناد به قرارداد 1921م. ایران و شوروی، آن کشور را اشغال کند. اگر مسکو بتواند نقش میانجی را ایفا کند، نفوذ سیاسی تازه‌ای در منطقه به دست خواهد آورد.»(8)

 

روزنامة مردم ارگان حزب کمونیست چین نیز نوشت: «جنگ ایران و عراق بهانه‌ای به دست شوروی می‌دهد تا نیروهای خود را به خلیج فارس اعزام نماید.»(9) موضوع دیگری که در مواضع چینی‌ها در قبال جنگ مطرح شد، آن بود که این جنگ به نفع اسرائیل و تضعیف نهضت فلسطین تفسیر گردید.(10)

 

جمع بندی

بررسی مواضع کشورهای اخیر که در دو بلوک مجزا و در مقابل یکدیگر قرار داشتند، نشان می‌دهد که پس از جنگ جهانی دوم و برپایی نظام دوقطبی بر پایة ایدئولوژی کمونیسم و سرمایه‌داری، این اولین بار بود که در جریان کشمکشی منطقه‌ای - که از جنبه‌های گوناگون حائز اهمیت بوده و از این جهت با مشابه‌های قبلی، قابل مقایسه نبود - دو بلوک به نوعی هم‌گرایی دست یافتند. در واقع، اگرچه دوران جنگ سرد و سیستم دوقطبی در سال 1359 ﻫ.ش./1980م. به پایان خود نرسیده بود، لیکن در خصوص انقلاب اسلامی، قانونمندی جنگ سرد و سیستم دوقطبی کاربرد خود را از دست داد و به تبع آن، در آغاز جنگ نیز در برخورد با تجاوز عراق به ایران تضاد چندانی میان امریکا و شوروی احساس نگردید.(11)

 

منافع و سیاست‌های قدرت‌های بزرگ به‌عنوان اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل اقتضا می‌کرد که این شورا نیز از مسئولیت خود که حفظ صلح و امنیت بین‌المللی است، عدول کند و به‌رغم آنکه تجاوز عراق و جنایات جنگی انجام شده به‌دست ارتش این کشور محرز بود، شورای امنیت سازمان ملل، در اولین واکنش خود در 1 مهر 1359/ 23 سپتامبر 1980، یک روز پس از آغاز جنگ، در بیانیه‌ای رسمی از «احراز تجاوز» عراق به ایران خودداری کرد و آن را «وضعیت» نامید.

 

شورا حتی «درگیری مسلحانه» در مرزهای دو کشور را در حد «نقض صلح» و «تهدید علیه صلح» هم ندانست تا با توسل به مواد 41 و 42 منشور «به اقدامی که برای حفظ یا اعادة صلح و امنیت بین‌المللی ضروری است، مبادرت ورزد.» و با تشکیل نیروهای ملل متحد وضعیت گذشته را اعاده کند.

 

به‌این‌ترتیب، شورای امنیت عملاً مواد فصل هفتم منشور را در مورد «اقدام در موارد تهدید علیه صلح و اعمال تجاوز» نادیده گرفت.(12) پنج روز بعد در 6 مهر (28 سپتامبر)، با درخواست دبیرکل سازمان ملل برای تشکیل جلسه فوری، شورا تشکیل جلسه داد و قطعنامة 497 را که مفاد آن ازطرف مکزیک پیشنهاد شده بود، به تصویب رساند.

 

شورا در این قطعنامه از ایران و عراق خواست: از هرگونه کاربرد بیشتر زور به فوریت خودداری کنند، مناقشه خود را از راه‌های مسالمت‌آمیز و طبق اصول عدالت و حقوق بین‌الملل حل کرده، هر نوع میانجیگری را بپذیرند.(13)

 

مفاد قطعنامة 497 حاکی از آن بود که حادثة خاصی رخ نداده و صلح تهدید نشده یا نقض نگردیده است. در قطعنامه نه سخنی از تجاوز بود، نه تعیین و تنبیه متجاوز، فقط از دو کشور خواسته شده بود تا از راه مسالمت‌آمیز اختلافات خود را حل کنند.

 

این تجویز به‌معنی نادیده گرفتن اشغال بخش وسیعی از کشور ایران و تسلیم شدن در برابر نقشة ترسیم شدة قبلی بود که سعی داشت در پوشش حقوقی و بین‌المللی خود را به انقلاب اسلامی تحمیل کند، اما سکه یک روی دیگر نیز داشت که در محاسبة قدرت‌های بزرگ (با تأکید امریکا) لحاظ نشده بود: پویایی مکتب حاکم، رهبری اصول‌گرا و انگیزة مردم انقلابی.

 


 

منابع

1. Washington Post, 4 Nov 1980.

2. خبرگزاری جمهوری اسلامی، 15 بهمن 1360 ﻫ.ش.

3. دفتر سیاسی سپاه پاسداران، جنگ و تجاوز، تهران، 1360، ص 182. همچنین نگاه کنید به: دفتر سیاسی سپاه پاسداران، گذری بر دو سال جنگ، ص 182.

4. مرکز مطالعات و تحقیقات سپاه پاسداران، هجوم سراسری، به نقل از تلویزیون فرانسه، روزنامه انقلاب اسلامی، 9 مهر 1359 ﻫ.ش.

5. خبرگزاری پارس، نشریة گزارشهای ویژه، 7 مهر 1359 ﻫ.ش.

6. خبرگزاری پارس، نشریة گزارشهای ویژه، 6/7/1359، به نقل از رادیو جده.

7. خبرگزاری پارس، نشریة گزارشهای ویژه، 17 مهر 1359 ﻫ.ش.

8. خبرگزاری پارس، نشریة گزارشهای ویژه، 6 مهر 1359 ﻫ.ش.

9. روزنامه انقلاب اسلامی، 5 مهر 1359 ﻫ.ش.

10. ‌خبرگزاری پارس، گزارش‌های ویژه، شماره 249، 2 آذر 1359 ﻫ.ش. به نقل از روزنامة مردم، برای اطلاع‌ بیشتر از مواضع چین رجوع کنید به:

Abidi, A. H. “China and the Iran – Iraq War ”. In His China, Iran and The Persian Gulf. New Delhi: Radian Publishers, 1982, pp. 189-191.

11. منوچهر محمدی و دیگران، جنگ تحمیلی (مجموعه مقالات)، [دکتر منوچهر محمدی، جنگ ایران و عراق: یک بررسی همه‌جانبه]، دانشکدة فرماندهی و ستاد سپاه پاسداران، تهران 1373، ص 8.

12. محمدحسین جمشیدی و دیگران، سازمان‌های بین‌المللی و جنگ ایران و عراق، [حسین یکتایی، سازمان ملل متحد] تهران، دانشکدة فرماندهی و ستاد سپاه پاسداران، 1374، صص 89-88.

13. عباس هدایتی خمینی، شورای امنیت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 1370، ص 73.

عکس‌های مرتبط: 
دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



30 مرداد

روزشمار اسناد سازمان ملل



30 مرداد

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران