مواضع قدرت‌های بزرگ در برابر تجاوز‌نظامی‌عراق به ایران(قسمت دوم)

چاپلینک ثابت
دکتر حسین اردستانی

اشاره: در دومین قسمت از مطلب "مواضع قدرتهای بزرگ در برابر تجاوز نظامی عراق به ایران" با بهره گیری از کتاب "جنگ عراق و ایران، رویارویی استراتژی‌ها" اثر دکتر حسین اردستانی ، به بررسی واکنش دولت اتحادجماهیرسوسیالیستی شوروی در قبال حمله نظامی عراق به ایران از دیدگاه‌ مرحوم دکتر حسین اردستانی به‌عنوان استاد دانشگاه و رئیس مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس به شرح زیر می پردازیم:


 

واکنش دولت اتحادجماهیرسوسیالیستی شوروی در قبال حمله نظامی عراق به ایران

 

برای شوروی، وقوع جنگ عراق علیه ایران تحولی ناخوشایند بود و این کشور را در موقعیت سیاسی خارجی دشوار و نامساعدی قرار داد. اوضاع در ایران، جایی که شاه (و به همراه وی، حضور عمدة نظامی و غیرنظامی امریکا) براثر انقلاب اسلامی ریشه‌کن شده بود، دلگرم‌کننده به نظر می‌رسید. به علاوه، آنها امیدوار بودند ضمن تشدید شکاف در روابط غرب و ایران، روابط مسکو با جمهوری اسلامی بهبود یابد، اما روابط شوروی با عراق مسائل را پیچیده کرد.

 

به‌رغم این حقیقت که از نیمة دهة 1970م.، بغداد به‌طور فزاینده‌ای تمایلات غرب‌گرایانه از خود بروز داد، و نگرشی سخت در قبال حزب کمونیست عراق در پیش گرفت و اشغال افغانستان به‌دست ارتش سرخ را محکوم کرد، دو کشور به‌هرحال با پیمان دوستی 1972م. به یکدیگر پیوند خورده بودند. شوروی هنوز حداکثر سلاح مورد نیاز عراق را تأمین می‌کرد. ازاین‌رو، تصمیم به حمایت از ایران، باید به بهای از بین رفتن نفوذ شوروی در عراق اتخاذ می‌شد. برعکس، اقدام به طرف‌داری از عراق، تأثیرات منفی در ایران و کشورهای علاقه‌مند به مواضع مستقل و انقلابی این کشور، بر جای می‌گذاشت.

 

ایران از جنبه دیگری نیز دارای اهمیت بود و آن اینکه پیروزی انقلاب اسلامی، موجب بهبود موقعیت شوروی در سطح منطقه، جهان شده بود، اما موضوع دیگری نیز برای حزب کمونیست مطرح بود مبنی‌بر اینکه آنها با مذهب و حاکم شدن آن در ایران مشکل ایدئولوژیک و فلسفی داشتند، زیرا برجسته‌ترین فراز ادبیات مارکسیستی مدعی بود که "مذهب افیون توده‌هاست تا سرمایه‌داری آنها را استثمار کند." اما با پیروزی انقلاب اسلامی، این نظریه ابطال شد. بنابراین، با ترکیب عناصر مزبور و تناقضی که شوروی درگیر آن بود، سیاست رسمی اتحاد شوروی، بی‌طرفی اعلام شد.

 

لئونیدبرژنف، رهبر شوروی، با مقصر دانستن امریکا ازطرفین خواست برای پایان دادن به جنگ، مذاکره کنند. وی گفت:
نه عراق و نه ایران از انهدام متقابل، خون‌ریزی و آسیب زدن به اقتصاد یکدیگر بهره‌ای خواهند برد فقط طرف سوم است که منتظر بهره‌برداری است. بهتر است ایران و عراق آنچه را که حل آن در حال حاضر، امکان دارد، فوراً حل کنند و آنچه را که اکنون نمی‌توانند، به فردا موکول کنند.(1)

 

همچنین روزنامة پراودا، ارگان حزب کمونیست شوروی نوشت: «امریکا می‌خواهد مردم ایران را که انقلاب کرده‌اند، تنبیه کند و رژیم انقلابی را سست کرده تا طرفدارن امریکا به قدرت برسند.»(2) در سطح غیررسمی، روزنامة نیروهای مسلح شوروی موضع واقع‌گرایانه و تندتری علیه عراق اتخاذ کرد. این روزنامه از عراق به‌عنوان کشور متجاوز نام برد و یادآور شد که عراق مسبب اصلی زدوخوردهای دو کشور بوده است. عراق دچار اشتهای کاذب زمین‌خواری شده، ولی باید هرچه زودتر از تجاوز دست بردارد.(3)

 

برای شوروی صلح میان دو کشور، مطلوب به نظر می‌رسید و فرصت‌ها را برای حفظ یا افزایش نفوذ در هر دو کشور فراهم می‌آورد. پیشنهاد برژنف برای یک منطقة صلح در خلیج فارس که تحت شرایط آن، قدرت‌های خارجی موافقت کنند که نه در سیاست خلیج فارس دخالت کنند و نه کشورهای خلیج فارس را به اتحادهای نظامی با کشورهای هسته‌ای بکشانند، انعکاسی بود از تصور اولیة شوروی.(4) بر حسب عامل دیگر، ازنظر مسکو بزرگ‌ترین موفقیتی که از جنگ ایران و عراق نصیب شوروی شد، آن بود که مسئلة افغانستان به فراموشی سپرده شد.(5)

 

با این همه، مقامات شوروی به‌طور رسمی از معرفی و نام بردن عراق به‌عنوان متجاوز امتناع ورزیدند(6) و در سازمان ملل به‌خصوص شورای امنیت نیز در عین اتخاذ موضع بی‌طرفی، هم‌گام با امریکا و سایر اعضای دائمی شورا، قطعنامه‌هایی را به تصویب رساندند که به ضرر جمهوری اسلامی بود. بر اساس خبرهای دیگر، شوروی برای مدتی از ارسال تجهیزات نظامی و قطعات یدکی به عراق خودداری کرد، ولی کارشناسان نظامی این کشور به فعالیت در ارتش عراق ادامه دادند و گزارش‌هایی مبنی‌بر اینکه شوروی از طریق کشورهای اروپای شرقی جبران کمبود نیازمندی‌های ارتش عراق را می‌کرده است، نیز وجود دارد.(7)

 

روزنامة الخلیج، چاپ شارجه دراین‌باره نوشت:
بنا به گزارش‌های موثق، تمام نیازهای نظامی عراق ازطرف کشورهای دوست مسکو، با آگاهی و سازماندهی شوروی به عراق می‌رسد. به نظر این منابع، مسکو که دوست ندارد طرف‌دار بغداد قلمداد گردد، بیشتر سعی می‌کند ازطرف کشورهای بلوک کمونیست مانند بلغارستان و رومانی، سلاح‌ها و تجهیزات جنگی مورد نیاز عراق را به این کشور برساند.(8)

 

ملک حسین، شاه اردن، نیز دراین‌باره گفت: «شوروی از من خواست که از راه زمینی بندر عقبه را در اختیار عراق بگذارم.»(9) همچنین روزنامة هاآرتز چاپ تل‌آویو نوشت: «از آغاز جنگ در خاورمیانه، چندین کشتی روسی برای ارسال تجهیزات نظامی، بارگیری و به‌سوی عراق روانه شده است.»(10)

 

خبرگزاری فرانسه، چند روز بعد تعداد کشتی‌ها را 40 فروند اعلام کرد.(11) با وجود این شواهد، سفیر شوروی در ایران در دیدار با رئیس‌جمهور صحت اخبار مربوط به ارسال کمک شوروی به عراق از طریق بندر عقبه را نادرست خواند و گفت شوروی خواستار ختم منازعات است.(12)

 

وقوع جنگ عراق و ایران، نوعی جابه‌جایی در جانب‌داری از دو کشور را در سطح بین‌المللی و منطقه‌ای به‌دنبال داشت. گفته شد که دو ابرقدرت همان‌طور که در شاخ افریقا اتفاق افتاد، به‌تدریج جای خود را با یکدیگر عوض کردند؛ بدین‌صورت که واشنگتن از عراق حمایت کرد و مسکو از ایران. در کنار ایران، احزاب کمونیست عرب و کشورهای دارای روابط دوستانه با شوروی مانند یمن، لیبی، سوریه قرار گرفته بودند و در کنار عراق نیز کشورهای طرف‌دار امریکا مانند عربستان سعودی، اردن، مصر و همچنین فرانسه قرار داشتند.(13) اما به نظر می‌رسید که روس‌ها و امریکایی‌ها هر اندازه با یکدیگر مخالفت داشتند، مع‌الوصف به مجرد بروز بحرانی که تعادل بین‌المللی را به مخاطره می‌افکند، راه مذاکره و تفاهم را پیش می‌گرفتند. جنگ عراق و ایران از جملة این موارد بود.(14)

 


 

منابع


1. United Press, 30 September 1980.

پیشین، هجوم سراسری، به نقل از خبرگزاری یونایتدپرس، روزنامة اطلاعات، 9 مهر 1359 ﻫ.ش.

2. خبرگزاری پارس، گزارش‌های ویژه، نشریة 230، 13 آبان 1359 ه.ش.

3. NewYork Times, 29 October 1980.

پیشین، هویزه، آخرین گام‌های اشغال‌گر، ص 52.

4. NewYork Times, 11 December and 6 October 1980.

رالف کینگ، پیشین، ص 63.

5. خبرگزاری پارس، نشریة گزارشهای ویژه، 22 مهر 1359 ﻫ.ش.، به نقل از رادیو اسرائیل.

6. بازشناسی جنبه‌های تجاوز و دفاع، [محی‌الدین مصباحی، چارچوب مواضع شوروی]، تهران، ص 244.

7. منوچهر محمدی و دیگران، پیشین، صص 9 - 8.

8. پیشین، هویزه، آخرین گام‌های اشغال‌گر، ص 70.

9. خبرگزاری پارس، 14 آبان 1359 ﻫ.ش.

10. روزنامة انقلاب اسلامی، 7 آبان 1359 ﻫ.ش.

11. خبرگزاری پارس، نشریة ویژه، 24 مهر 1359 ﻫ.ش.

12. روزنامة اطلاعات، 20 مهر 1359 ﻫ.ش.

13. بررسی جنگ عراق و ایران در کمیتة روابط خارجی مجلس نمایندگان امریکا، قسمت اول، 30 اکتبر 1985، ترجمة خبرگزاری اسلامی، 25 آبان 1364 ﻫ.ش.،  ص 36.

14. خبرگزاری پارس، نشریة ویژه، 7 مهر 1359 ﻫ.ش.، به نقل از رادیو بی‌بی‌سی.

عکس‌های مرتبط: 
دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



27 مرداد

روزشمار اسناد سازمان ملل



27 مرداد

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران