ناپایداری قراردادها در تاریخ روابط سرزمینی ایران و عراق(بخش اول)

چاپلینک ثابت
مسعود کوهستانی‌نژاد

سابقه قراردادهای منعقده فی‌مابین ایران و عراق به جالبی رابطه تاریخی بین دو سرزمین است. همان‌گونه که در رابطه سرزمینی دو کشور در طول تاریخ، همواره حالت مخاصمه و بی‌ثباتی حاکم بوده است، در قراردادهای منعقده بعد از تشکیل کشور عراق نیز بی‌ثباتی خاصی مشاهده می‌شود.

 

گرچه سابقه بی‌ثباتی قراردادهای منعقده در خصوص سرزمین عراق به دوران استقرار حکومت‌های عثمانی و صفوی بازمی‌گردد، اما بی‌ثباتی موجود درزمانی که مقررات بین‌المللی به نحو قابل‌توجهی گسترش‌یافته است و لزوم احترام و رعایت توافقات و قراردادها در عرصه بین‌الملل بیش از گذشته واجد اهمیت است، امری عجیب و قابل‌توجه و بررسی است. این امر زمانی بیشتر جلب توجه می نماید که بی ثباتی در قراردادهای منعقده متوجه طرف عراقی است.

 

نظر به اهمیت قراردادهای بین‌المللی و با توجه به بررسی موضوع بی‌ثباتی در قراردادهای منعقده توسط ایران و عراق در مقاله "ملاحظاتی درباره ریشه‌های جنگ هشت‌ساله" ، به منظور اطلاع خوانندگان تارنمای دفاع مقدس از بخشی از سوابق روابط سیاسی دو کشور ایران و عراق، بخش هایی از مقاله مزبور که به موضوع و سرانجام قراردادهای منعقده توسط دو کشور ایران و عراق پرداخته طی دو قسمت بازنشر می شود.

 

بخش اول مطلب "ناپایداری قراردادها در تاریخ روابط سرزمینی ایران و عراق" به شرح زیر تقدیم می گردد:

 


 

مجموعه‌ی عوامل، ریشه‌های تشنج و اختلافات بین ایران و عراق سبب شد تا پدیده‌ی بسیار جالبی در مورد قراردادهای امضا شده بین دو کشور به وجود آید. این پدیده ناپایداری تعهد‌ها و قراردادهای بین دو کشور است.

 

برای بررسی و شناخت هر چه بیش‌تر این پدیده ناگزیر می‌باید بررسی مختصری را درباره اشکال مختلف توافقات بین دو کشور، از هنگام تأسیس کشور عراق تا پایان دوره‌ی بررسی مقاله‌ی حاضر (1922 ـ 1989)، دوره‌یی افزون بر نیم قرن، داشته باشیم. طیف وسیع اسناد مذکور، از یک سو به توافقات غیرتعهدآوری همچون یادداشت تفاهم‌های همکاری و از سوی دیگر، توافقات تعهدآور و الزام‌آوری همچون موافقت‌نامه‌های دوجانبه را شامل می‌شود.

 

آنچه در دنیای قدیم، در چارچوب روابط سیاسی بین ایران و عثمانی درباره بین‌النهرین شکل گرفت، شامل تعداد محدودی از معاهدات می‌شد.

در سال 1555 (برابر با 963 قمری) عهدنامه‌ی آماسیه(1) بین ایران و عثمانی به امضا رسید که برخی از مفاد عهدنامه شامل بین‌النهرین می‌شد. پس از آن، عهدنامه‌ی ذهاب و یا قصرشیرین در سال 1639 (1049 قمری)(2) در دوره‌ی سلسله صفویه و عهدنامه کردان در سال 1746 (1159 قمری) نکات مهم و اساسی متنازع فیه ایران و عثمانی درباره‌ی بین‌النهرین (از جمله تعیین تقریبی خط مرزی، زائران عتبات و ...) را مشخص نمودند.(3)

 

پس از یک وقفه حدود هشتاد ساله، دو معاهده‌ی تقریباً مشابه یکدیگر ارزنه‌الروم (معاهده‌ی اول در 1823/1238 قمری(4) و معاهده دوم در 1847/1263 قمری(5) اختلافات به وجود آمده بین طرفین ایران و عثمانی را در چارچوب عهدنامه‌های قبلی به حل و فصل رساند.

 

با وقوع انقلاب مشروطه در ایران و عثمانی و نیز دگرگونی نسبی فضای سیاسی روابط دوجانبه‌ی در فضای جدید حاکم بر اوضاع منطقه‌ی خاورمیانه ـ که دو قدرت فـرامنطقـه‌یی انگلیـس و روس نقش عمـده‌یی را در آن بازی می‌کردند - بار دیگر مذاکرات جدیدی بین ایران و عثمانی برای ترسیم قطعی مرزها از جمله مرز بین دو کشور از کردستان تا خلیج فارس با حضور نمایندگان کشورهای روسیه و انگلیس به عنوان میانجی آغاز شد که رهاورد آن مذاکرات طی سال‌های 1911 ـ 1914 پروتکل تهران (1911)،(6) تشکیل کمیسیون تحدید حدود (1913 - 1912)(7) و پروتکل اسلامبول در 1914 بود.(8)

 

بنابراین تا قبل از تشکیل کشوری به نام عراق، در مدت 370 سال تنها هشت قرارداد و معاهده بین دو کشور ایران و عثمانی در خصوص مسائل بین دو کشور و از جمله بین‌النهرین، کردستان و بصره و منطقه‌یی که از کردستان تا خلیج فارس گسترده بود، به امضا رسید، در حالی که پس از سال 1922 اوضاع به طور کلی تغییر یافت.

 

پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در پایان جنگ جهانی اول و تغییر جغرافیای سیاسی خاورمیانه، کشور عراق تحت قیمومیت دولت انگلیس متولد شد.(9) از هنگام تولد تا چند سال پس از آن، دولت ایران به دلایل مختلف، از شناسایی کشور عراق خودداری کرد. در نتیجه، ایران در مورد مسائل عراق، با سفارت و مقامات انگلیسی ارتباط داشت تا اینکه پس از کش و قوس‌های زیاد، ایران در سال 1308 (1929) عراق را به رسمیت شناخت که از همان زمان باب ارتباطات مستقیم بین دو دولت باز شد.

 

طبیعی است که در نخستین ارتباطات، دو دولت درصدد عقد اسنادی برای ایجاد چارچوب‌هایی جهت گسترش مراودات و روابط خود باشند. در 11 اوت 1929 (مرداد 1308) وزارت خارجه‌ی عراق طی نامه‌یی رسمی خواهان امضای عهدنامه‌ی مودت بین دو کشور شد؛(10) ولی این خواسته‌یی نبود که به سرعت عملی شود و امضای چنین عهدنامه‌یی تنها با گذشت زمان محقق می‌شد؛ لیکن ترتیباتی را که در همان سال بین دو کشور ایران و عراق در مورد "تحریر و تسلیم ایرانیان مقیم عراق" برقرار شد،(11) می‌توان نخستین توافق‌نامه‌ی غیررسمی و در غیرچارچوب قراردادها و موافقت‌نامه‌های رسمی قلمداد کرد.

 

به این ترتیب دو کشور زمینه را برای امضای نخستین موافقت‌نامه‌ی موقت تحت عنوان "تعاون قضایی" در ژوئیه‌ی 1931 فراهم کردند.(12) یک سال بعد در 11 آذر 1311 (1932) نخستین سندی که دارای مشخصات و جزئیات اسناد رسمی بود، بین ایران و عراق به امضا رسید.(13) موافقت‌نامه‌ی موقت "تعیین مرزبان در مرزهای ایران و عراق" شامل شش ماده بود و اعتبار آن تا سال‌ها بعد هر شش ماه یک بار تمدید می‌شد.(14) بدین ترتیب راه برای مذاکره درباره امضای اسناد جدی‌تر میان دو کشور باز شد. از همین زمان است که پدیده‌ی "ناپایداری عهدها و قراردادهای دو کشور" در مورد اسناد همکاری‌های دوجانبه ایران و عراق به وجود آمد؛ پدیده‌یی که تا پایان دوره‌ی زمانی مورد بحث این مقاله همچنان تداوم یافت.

 

1. نخستین ناپایداری، 1934

همان‌طور که گفته شد، نخستین توافقات موقت بین دو کشور در فاصله‌ی سال‌های 1929 ـ 1932 به امضای مقام‌های ذی‌ربط ایرانی و عراقی رسید. اندک زمانی پس از امضای موافقت‌نامه‌ی موقت کمیسرهای مرزی در 10 آذر 1311، تنش و تشنج بین دو کشور در مورد اروندرود بروز کرد. این اختلافات به جایی رسید که عراق از ایران به جامعه‌ی ملل شکایت کرد (سال 1934).(15) بدین ترتیب به فاصله‌ی کوتاهی از امضای نخستین اسناد بین دو کشور، رفتار یکی از طرفین به گونه‌یی بود که اعتبار آن اسناد را کاملاً متزلزل کرد.

 

2. دومین ناپایداری، 1938

جامعه‌ی ملل با رسیدگی به شکایات عراق علیه ایران، در نهایت یک میانجی (بارون آلویزی) تعیین کرد که ادامه‌ی مذاکرات مقام‌های ایرانی و عراقی با یکدیگر در حول پیشنهادهای وی انجام می‌شد. مذاکرات در سال‌های 1935 ـ 1937 (1314 ـ 1316) ادامه یافت(16) و در نهایت به امضای تعدادی اسناد، از جمله مهم‌ترین موضوع بین دو کشور در آن زمان، یعنی عهدنامه‌ی سرحدی در 13 تیر 1316 (4 ژوئیه 1937)، در تهران انجامید. عهدنامه‌ی سرحدی، نخستین سند از مجموعه‌ی اسناد چهارگانه‌یی بود که در آن زمان بین ایران و عراق به امضا رسید و به ترتیب زمانی، دومین سند، عهدنامه‌ی مودت بود که در 27 تیر همان سال به دست مقام‌های ذی‌ربط دو کشور امضا شد.(17)

 

چند روز پس از آن، عهدنامه‌ی مفصل دیگری با عنوان موافقت‌نامه مسالمت‌آمیز اختلافات در 24 ماده به امضای مقام‌های ایرانی و عراقی رسید.(18) منشأ چهارمین موافقت‌نامه و یا سندی که بین دو کشور امضا شد ماده‌ی سوم عهدنامه‌ی سرحدی بود. بر اساس مفاد آن ماده «به محض امضای عهدنامه [سرحدی] طرفین متعاهدین کمیسیونی برای نصب علامت‌های سرحدی که محل آنها از طرف کمیسیون مذکور در بند (ب) ماده‌ی اول این عهدنامه تعیین گردید، تشکیل می‌دهند و علامت‌های جدیدی را که لازم بدانند، نصب خواهند کرد.»(19)

 

موافقت‌نامه‌ی مخصوصی که در ماده‌ی فوق به آن اشاره شد، در تاریخ 8 دسامبر 1938 در بغداد و تحت عنوان «موافقت‌نامه‌ی مربوط به اجرای ماده‌ی سوم عهدنامه‌ی سرحدی» در خصوص نحوه‌ی تعیین و نصب علامت‌های مرزی به امضای مقام‌های ذی‌صلاح دو کشور رسید.(20)

 

علاوه بر چهار سند فوق و شاید مهم‌تر از آنها، در همان روزهایی که عهدنامه‌ی سرحدی بین ایران و عراق امضا شد، مقام‌های آن دو کشور همراه با مقام‌های ترکیه‌یی و افغانی یک سند دسته‌جمعی را با عنوان پیمان عدم تعرض که بعدها به "پیمان سعدآباد" معروف شد، در تهران به امضا رساندند.(21)

 

پیمان عدم تعرضی که در یک مقدمه و ده ماده تنظیم شده بود، می‌توانست مبنایی برای یک همکاری دسته‌جمعی میان کشورهای منطقه و نیز پشتوانه‌ی مناسبی برای تداوم اعتبار معاهدات و توافقات دوجانبه بین ایران و عراق باشد که تا مدتی نیز این تصور برای مقام‌های کشورهای مذکور ایجاد شد و متعاقب امضای عهدنامه‌ی سرحدی در 13 تیر 1316، همان‌گونه که گفته شد، تا آذر 1317 (دسامبر 1938) دو سند بسیار مهم دیگر بین ایران و عراق به امضا رسید و حتی فراتر از آن کمیسیون مشترک تحدید حدود دو کشور فعالیت خود را برای نشانه‌گذاری و نصب علامت‌های مرزی آغاز کرد. کمیسیون مزبور از دسامبر 1938 تا دسامبر 1939 به مدت یک سال، 28 جلسه تشکیل داد.(22)

 

اما روند ماجرا به گونه‌یی دیگر پیش رفت. در آستانه‌ی شروع به کار کمیسیون، طی کودتایی در کشور عراق، حمیل المدفعی سرنگون شد و نوری سعید به جای او قرار گرفت. نوری سعید طی نطقی در مجلس سنای عراق مخالفتش را در مورد عهدنامه‌ی سرحدی اعلام کرد.(23) این اظهارات سرمنشأ شروع اختلافات دو کشور و کندی و حتی فلج شدن کار کمیسیون سرحدی شد.(24) بدین ترتیب در فاصله‌ی یک سال پس از امضای اسناد و توافقات مهم سال‌های 1316 و 1317 اجرای آنها عملاً متوقف گردید.(25)

 

3. سومین ناپایداری

پس از توافقات سال‌های 1316 و 1317، به دلیل شروع جنگ جهانی دوم و کشیده شدن دامنه‌ی آن جنگ به منطقه (نخست در عراق و سپس با اشغال ایران به دست متفقین در سال‌های 1320 - 1324) نه تنها گامی در جهت اجرای توافقات بین دو کشور برداشته نشد، بلکه دولت عراق از فرصت حمله‌ی متفقین به ایران استفاده کرده، در سال 1320 چند پاسگاه مرزی ایران را به اشغال خود درآورد.(26)

 

اعتراضات دولت ایران نتیجه‌یی به همراه نداشت تا اینکه در سال 1328 (1949) در جریان سفر شاهزاده عبدالله نایب‌السلطنه‌ی عراق به ایران، توافق‌نامه‌ی حد همجواری بین دو کشور به امضا رسید و متعاقب آن، اقداماتی برای بهبود اوضاع سیاسی دوجانبه انجام گردید؛(27) اما به دلایل مختلف، از جمله عدم اجرای مفاد عهدنامه‌ی سرحدی، به ویژه در منطقه‌ی اروندرود و نیز علامت‌گذاری مرز، اوج‌گیری نهضت ملی در ایران و نزاع ایران و انگلیس بر سر ملی شدن نفت و شرکت نفت ایران و انگلیس در سال‌های بعد از آن مقامات دو کشور تلاش جدی برای رفع مشکلات و معضلات فیمابین نکردند.

 

از سال 1953 به بعد، به ویژه پس از پایان بحران در روابط ایران و انگلیس در مرداد 1332 (اوت 1953)، تلاش جدیدی برای پایه‌گذاری یک همکاری جمعی بین کشورهای منطقه، نظیر آنچه که در پیمان سعدآباد روی داد، از جانب مقام‌های آن کشورها، با پشتیبانی غرب (انگلیس و امریکا) شروع شد. این تلاش‌ها بالاخره به بار نشست و در سال 1955 (1334) کشورهای عراق، ایران، ترکیه و پاکستان طی نشستی در شهر بغداد پیمانی را امضا کردند که به "پیمان بغداد" معروف شد.(28)

 

پس از امضای این پیمان تلاش‌هایی برای بسط روابط دوجانبه بین ایران و عراق آغاز گردید؛(29) ولی به فاصله‌ی کوتاهی بعد از آن، به دنبال کودتای عبدالکریم قاسم در عراق، نظام سیاسی آن کشور به طور کلی دگرگون شد. تغییر وضعیت در عراق، سبب دگرگونی کلی روابط سیاسی حاکم بین دو کشور ایران و عراق گردید. تا آن زمان دو کشور در یک همگرایی کلی داخلی و خارجی با یکدیگر همگرا بودند؛ ولی کودتای عبدالکریم قاسم سرآغاز دوره‌یی از روابط ایران و عراق شد که در آن نظام سیاسی و روابط خارجی متفاوتی بر دو کشور حاکم بود.

 

نخستین دستاورد این تغییر، خروج عراق از "پیمان بغداد" و توقف روند مذاکرات دوجانبه ایران و عراق بود؛ به تعبیری دیگر، کمتر از سه سال پس از امضای پیمان بغداد ـ که نوید دهنده‌ی پشتوانه‌یی برای مذاکرات بین دو کشور بود ـ نه تنها تمامی تلاش‌ها برای نزدیکی دو کشور متوقف شد بلکه فضای بسیار خصمانه‌یی در روابط فیمابین شکل گرفت.

 

این وضعیت حتی پس از کودتای عبدالسلام عارف در فوریه 1963 (بهمن 1341) و کشته شدن عبدالکریم قاسم ادامه یافت.(30) به نحوی که در دسامبر 1965 (آذر 1344) درپی دور جدیدی از تشنجات سیاسی بین دو کشور، وزیر خارجه‌ی ایران طی نطقی در مجلس سنا اعلام کرد: «عراق عملاً به طور یک‌جانبه قرارداد 1937 (عهدنامه سرحدی 1316) را لغو کرد، بنابراین ایران نیز آن را لغوشده می‌پندارد.»(31)

 


 

یادداشت‌ها

1) اصغر جعفری ولدانی؛ بررسی تاریخی اختلافات مرزی ایران و عراق؛ تهران: مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، 1367؛ صص 12 ـ 10.

2) همان، صص 16 ـ 12.

3) همان، صص 20 ـ 16.

4) فیروز منصوری؛ استعمار بریتانیا و مسئله اروندرود؛ تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1376.، صص 104ـ 79.

5) همان، صص 125 ـ 134.

6) اصغر جعفری ولدانی؛ همان، صص 87 ـ 85.

7) همان، صص 89 ـ 87.

8) مسعود کوهستانی‌نژاد؛ چالش‌ها و تعاملات ایران و عراق در نیمه نخست سده‌ی بیستم؛ تهران: مرکز اسناد و خدمات پژوهشی وزارت امور خارجه، 1384؛ صص، 39 ـ 25.

9) همان، صص 123 ـ 63.

10) اسناد معاهدات دوجانبه‌ی ایران با سایر دول؛ ج9، به کوشش بشیر یاقمورلی؛ تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه، 1379؛ صص 4 و 5.

11) همان، صص 5 و 6.

12) همان، صص 7 و 8.

13) همان، صص 13 ـ 9.

14) همان، ص13.

15) مسعود کوهستانی‌نژاد؛ همان، 331 ـ 312.

16) همان.

17) اسناد معاهدات دوجانبه ایران با سایر دول؛ صص 17 ـ 13. در مورد زمینه‌های امضای عهدنامه مزبور و تحلیل حقوقی آن، ر.ک به: اصغر جعفری ولدانی؛ همان، صص 190 ـ 177. وـ دکتر منوچهر پارسادوست؛ ریشه‌های تاریخی اختلافات ایران و عراق؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم 1367؛ ص 168 ـ 163.

18) اصغر جعفری ولدانی؛ همان، صص 206 و 207.

19) اسناد معاهدات دوجانبه ایران با سایر دول؛ ص14.

20) همان، صص 26 ـ 20.

21) اصغر جعفری ولدانی؛ همان، صص 205 و 206. همچنین برای آگاهی از تحلیلی دیگر در مورد پیمان سعدآباد ر.ک به: علیرضا بیگدلی؛ «پیمان سعدآباد»، فصلنامة تاریخ روابط خارجی، ش9، س2، زمستان 1380؛ صص 178 ـ 169.

22) گزارشات جلسات کمیسیون تحدید حدود: اسناد معاهدات دوجانبة ایران با سایر دول؛ صص50 ـ 42.

23) اصغر جعفری ولدانی؛ ص208.

24) همان، ص209.

25) برای بررسی موارد تخلف عراق از اجرای معاهده 1316 و به‌ویژه در منطقة اروندرود ر.ک به: دکتر منوچهر پارسادوست؛ صص 176ـ 173.

26) اصغر جعفری ولدانی؛ همان.

27) همان، ص210.

28) اردشیر زاهدی؛ راه‌های ناگفته اردشیر زاهدی؛ صص 438 ـ 432.

29) اصغر جعفری ولدانی؛ صص 224 ـ 221.

30) روابط ایران و عراق به روایت ساواک؛ تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380؛ صص 85 و 86.

31) دکتر منوچهر پارسادوست؛ همان، ص180.

 

منبع

- مرکزاسناد و تحقیقات دفاع مقدس ، جنگ ایران و عراق ریشه ها و علل وقوع (مجموعه مقالات)، تهران، چاپ سوم 1390، صص  87-82.

دسته بندی اخبار: 
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



01 آذر

روزشمار اسناد سازمان ملل



01 آذر

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران