نقدی بر مستند جام زهر: فرصت‌های ازدست‌رفته | دفاع‌مقدس
مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 27 مرداد؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

نقدی بر مستند جام زهر: فرصت‌های ازدست‌رفته

چاپلینک ثابت

منطق جنگ یا دلایل ادامه و پایان جنگ؟


ناکارآمدی کارگردان برای پاسخ‌گویی به مسئله پایان جنگ و نقد و بررسی فرصت‌های ازدست‌رفته
 محمد درودیان پژوهشگر تاریخ جنگ در نقد مستند بی‌بی‌سی فارسی با عنوان «جام زهر؛ فرصت‌های ازدست‌رفته ایرانی در جنگ» نوشت: این مستند که برای پخش آن صورت گرفت، این انتظار را ایجاد کرده بود که مستند یادشده مخاطبان را با اطلاعات و یا صورت‌بندی جدیدی از مسئله پایان جنگ و نقد و بررسی فرصت‌های ازدست‌رفته آشنا خواهد کرد، اما برخلاف انتظار، هیچ‌گونه اطلاعات جدیدی فراتر ازآنچه در ایران منتشرشده و برای ساخت این مستند محل رجوع قرارگرفته و در تیتراژ پایانی نیز به آن اشاره‌شده، وجود ندارد و صرفا به استدلال درباره وضعیت‌های مختلف برای پایان دادن به جنگ بسنده شده است. درواقع آقای حسین باستانی هیچ‌گونه تلاش مستقل و هدفمندی را برای پاسخ‌گویی به مسئله پایان جنگ و نقد و بررسی فرصت‌های ازدست‌رفته انجام نداده و در چارچوب داده‌های موجود در آثار منتشرشده و با گفتارهای مکتوب یا تصویری، روند ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر تا پذیرش قطعنامه 598 را در چارچوب برخی اهداف سیاسی صورت‌بندی کرده است.


مستند این روند را دنبال می‌کند که ایران پس از فتح خرمشهر، اقدامی برای پایان دادن به جنگ انجام نداد و ادامه جنگ در خاک عراق نیز باوجود برخی پیروزی‌های نظامی و تصرف بخشی از خاک عراق، سرانجام با حملات عراق و بازپس‌گیری مناطق، از طریق پذیرش قطعنامه ۵۹۸ پایان یافت.


کارگردان مستند جام زهر چنانکه در عنوان این مستند هم ذکرشده است، قرار بود به فرصت‌های ازدست‌رفته اشاره کند که صرفا در بررسی روند جنگ پس از فتح خرمشهر، بنا بر تیزهوشی مخاطبین احتمالاً در برخی موارد قابل‌درک است. درحالی‌که در برنامه مستند باید به‌صورت مستدل و مستند به فرصت‌های ازدست‌رفته اشاره می‌شد که صورت نگرفته است درواقع انجام این مهم نیاز به تحقیقات مستقل، استدلال و داده‌های جدید داشته است که تهیه‌کنندگان این مستند به دلایلی از انجام آن خودداری و تنها به داده‌های موجود در ایران بسنده کرده‌اند.


نقض تداوم جنگ به دلیل استمرار حضور نیروهای عراقی در مناطق اشغالی
یکی از کارهای متفاوتی که در پایان این مستند به چشم می‌خورد اشاره به مقایسه متصرفات عراق پس از فتح خرمشهر با بعد از قطعنامه ۵۹۸ است. درواقع از این طریق، منطق ادامه جنگ به دلیل تداوم حضور نیروهای عراقی در مناطق اشغالی، نقض شده است و ادعاشده است که اگر ایران به این دلایل جنگ را ادامه داده است، درواقع نتیجه موردنظر حاصل نشده است.


مستند «جام زهر، فرصت‌های ازدست‌رفته» علاوه بر روش‌شناسی، در نوع نتیجه‌گیری نیز قابل نقد است که در ادامه به آن اشاره خواهد شد:


مقایسه تاریخی نادرست بدون توجه به زمان
1-     تأکید بر مقایسه مناطق اشغالی اگر مستند به تاریخ پذیرش قطعنامه باشد تا دلایل ادامه جنگ نقض شود، غلط است؛ زیرا برخی مناطق مجددا توسط عراق پس از پذیرش قطعنامه 598 و نه قبل از آن اشغال شد؛ بنابراین رفتار عراق پس از پذیرش قطعنامه و اشغال مناطق جدید، یکی از دلایل بی‌اعتمادی ایران به عراق بود که با تجاوز به خاک ایران آغاز و تا اشغال کویت و سقوط صدام ادامه داشت. در این مستند به‌جای اشاره به این واقعیت تاریخی که منجر به اشغال مجدد بخشی از خاک ایران شد، کارگردان تنها یک مقایسه تاریخی بی‌وجه و غلط را بدون توجه به زمان انجام داده است.


ناهمخوانی واقعیات تاریخی
2-     تأکید بر اینکه ایران و عراق هر دو با حضور در خاک یکدیگر شکست خوردند، با واقعیت تاریخی همخوانی ندارد؛ زیرا عراق باهدف لغو قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر و احتمالاً تجزیه خوزستان به ایران حمله کرد؛ اما باوجود حضور در مناطق اشغالی در اهداف خود شکست خورد؛ اما ایران با حضور در خاک عراق، به برخی اهداف خود ازجمله صدور یک قطعنامه بین‌المللی که همان 598 است، رسید. چنانکه اگر قدرت‌های بین‌المللی مایل به خاتمه جنگ بودند، بلافاصله پس از حمله عراق، با صدور یک قطعنامه به جنگ خاتمه می‌دادند. درحالی‌که از این موضوع خودداری کردند و زمانی که با اصرار ایران بر خواسته‌های خود مبنی بر محکوم کردن متجاوز و پرداخت غرامت مواجه شدند، در سال 1366 و باهدف خاتمه دادن به جنگ، چنین تصمیمی‌گرفتند که اگر کارگردان به این موضوع به‌عنوان یکی از فرصت‌های ازدست‌رفته اشاره می‌کرد قابل‌قبول بود، اما مفروضات این مستند درباره جنگ، با اهداف و رویکردی که داشته، مانع از توجه به این موضوعات مهم تاریخی و راهبردی شده است.


بررسی مسائل راهبردی باهدف سیاسی
3-     ازنظر روش‌شناسی و رویکردی، مسئله مهمی که کارگردان به آن توجه نکرده است، نقش «قدرت نظامی و استفاده از اهرم تصرف زمین» برای تأمین اهداف سیاسی، به‌عنوان یک مسئله نظامی و راهبردی است. درواقع به یک مسئله راهبردی باهدف سیاسی و از طریق بررسی تاریخی و به‌صورت ناقص پرداخته‌شده است. به‌عبارت‌دیگر؛ صورت‌مسئله ادامه و پایان جنگ، تابع منطق مقاومت ملت ایران خواهد شد و این ملاحظه با خط‌مشی بی‌بی‌سی همخوانی ندارد. در ادامه توجه به برخی پرسش‌ها این موضوع را روشن می‌کند.


الف) درحالی‌که عراق به ایران حمله و برخی از مناطق کشور را اشغال کرد، بدون برخورداری از قدرت دفاعی، آیا امکان متوقف کردن ماشین جنگی متجاوز وجود داشت؟


ب) درحالی‌که نیروهای متجاوز عراق در مناطق اشغالی ایران حضور داشتند، آیا بدون قدرت نظامی و بیرون راندن متجاوز، امکان آزادسازی این مناطق وجود داشت؟ چنانکه اگر ایران از قدرت نظامی برخوردار نبود، هنوز هم نیروهای عراقی در خرمشهر زندگی می‌کردند!


ج) پس از فتح خرمشهر، کدام قطعنامه و یا پیشنهاد برای تأمین خواسته‌های ملت ایران مبنی بر تعیین متجاوز و پرداخت غرامت ارائه‌شده بود که ایران بخواهد این فرصت را نادیده بگیرد؟ درحالی‌که بلافاصله پس از اشغال کویت، قطعنامه صادر و حتی اموال عراق و بخشی از پول فروش نفت این‌کشور به کویت، بابت خسارت، بلوکه شد.


د) اگر جنگ با پیروزی ایران به پایان رسیده بود، آیا امروز علت تداوم و طولانی شدن آن مورد پرسش قرار می‌گرفت؟


مسئله اساسی این است که ایران جز با اتکا به قدرت نظامی، قادر به دفاع و آزادسازی مناطق اشغالی نبود، چنانکه اهداف ایران مبنی بر تعیین متجاوز و پرداخت غرامت، تنها متکی بر قدرت نظامی قابل‌دستیابی بود که بخشی از آن با ادامه جنگ در خاک عراق و در تصویب قطعنامه ۵۹۸ پیش‌بینی شد. مسئله اساسی که نیاز به‌نقد و بررسی دارد؛ درواقع نحوه استفاده از قدرت نظامی برای تأمین اهداف و مهم‌تر از آن، نسبت میان منابع با اهداف بود که تاکنون موردبررسی قرار نگرفته است.


 با نظر به ملاحظات یادشده، مستند تاریخی باید مسئله اساسی گذشته، حال و آینده را تعیین و در بررسی تاریخی آشکار کند. درصورتی‌که اتکا بر داده‌های موجود بدون هیچ‌گونه تحقیقات مستقل، همچنین عدم توجه به منطق وقوع و ماهیت جنگ، همچنین نقش قدرت نظامی در تأمین اهداف سیاسی، نه‌تنها کمکی به درک واقعیات تاریخی و راهبردی نخواهد کرد، بلکه با نتایج گمراه‌کننده‌ای همراه خواهد شد که مستند «جام زهر؛ فرصت‌های ازدست‌رفته ایرانی در جنگ» گرفتار آن شده است.

 

دسته بندی اخبار: 
گزارش

دیدگاه جدیدی بگذارید