مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 23 مهر؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

والفجر 8؛ اوج خلاقیت، طراحی و برنامه‌ریزی فرماندهان

چاپلینک ثابت
به مناسبت 20 بهمن سالروز عملیات والفجر 8

 

عملیات والفجر 8، در مثلث عملیات‌های مهم راهبردی جنگ تحمیلی قرار دارد و اقدامات قبل و بعد خود را معنا و جهت بخشیده است: "عملیات بیت‌المقدس، عملیات کربلای 5 و عملیات والفجر 8".

 

این سه عملیات از نظر خلاقیت،‌ طراحی و برنامه‌ریزی و دستاوردها، تأثیر کلیدی و مهمی داشته‌اند. با این حال، عملیات والفجر 8 را به لحاظ پیچیدگی، تفکر و اندیشۀ راهبردی، با هیچ یک از عملیات‌های جمهوری اسلامی ایران و عراق در دوران جنگ تحمیلی نمی‌توان مقایسه کرد. این عملیات، اوج خلاقیت، طراحی و برنامه‌ریزی فرماندهان در اندیشۀ دفاعی و نظامی برآمده از انقلاب به شمار می‌رود. عامل موفقیت این عملیات ریسک‌پذیری و خلاقیت و طراحی و برنامه‌ریزی بود که توانست ریاضی‌گونه عملیات را طراحی و به اجرا گذارد. عملیات فاو در 23 اردیبهشت 1364 کلید خورد و حدود 9 ماه بعد در 20 بهمن 1364 آغاز شد. در واقع طراحی،‌ برنامه‌ریزی و آماده‌سازی این عملیات به زمان زیادی نیاز داشت و فرماندهان سطوح مختلف حدود 270 روز وقت صرف کردند تا دقیق‌ترین عملیات نظامی دفاع مقدس انجام شود.

 

غواصان در روز اول عملیات، ساحل اروند، 21/ 11/ 1364

 

ابتکار و خلاقیت در عملیات والفجر 8

آغاز شناسایی در هورالهویزه و اجرای عملیات خیبر ابتکاری جدید پس از فتح خرمشهر بود که تنها به تصرف جزایر مجنون انجامید و هدف‌های راهبردی عملیات حاصل نشد. انتخاب رودخانۀ اروند برای عبور و تصرف شهر فاو واقع در جنوبی‌ترین نقطۀ عراق و در شمال خلیج فارس، نیز نوعی ابتکار و خلاقیت اندیشۀ نظامی فرماندهان سپاه پاسداران در سال 1364 به شمار می‌رفت که به یک کنش غیرقابل پیش‌بینی در طول جنگ عراق و ایران منتهی گردید و نتایج مهمی در پی داشت. بنابراین، مهم‌ترین متغیر ابتکار و خلاقیت در این عملیات را می‌توان در اروندرود جست‌وجو کرد.

 

عبور از اروندرود ابتکاری بدیع و شاذ در جنگ تحمیلی محسوب می‌شود، زیرا عبور از رودخانه‌ای وسیع با سرعت شدید و جهت‌های متعارض حرکت آب و مهم‌تر از آن ابتناء تصرف هدف‌های بزرگ بر امکان تفوق بر چنین مانع بزرگ (اروند) و ناشناخته و پشتیبانی هزاران نفر نیروی رزمنده در مقابل دشمن و نیز انتقال صدها دستگاه مهندسی، توپ و تانک و تجهیزات و... از این رودخانه، در آموزه‌های نظامی و قالب ذهنی فرماندهان نظامی، اقدامی ناممکن محسوب می‌شد و انجام دادن چنین ریسکی منتهی به شکست محتوم بود. رودخانۀ اروند در چهار جهت حرکت دارد: از شمال به جنوب، از جنوب به شمال و در عرض شرقی و غربی، یعنی اروند در ساعاتی جزر می‌شود و در ساعاتی دیگر مد و این امر به حرکت رودخانه در سطح می‌انجامد.2 به علاوه، وجود حالت جزر و مد، ورود آب از خلیج فارس به داخل رودخانه و ورود آب رودخانه به خلیج فارس، شناخت و تسلط بر آن را برای برنامه‌ریزی در موقعیت‌های گوناگونان دشوار می‌کرد، به خصوص در حالت جزر که حدود 6 ساعت در روز آب چند متر از سطح کاهش می‌یافت و عبور از رودخانه به هیچ وجه میسر نبود و باید همه به انتظار حالت مدّ می‌نشستند.

 

همان‌طور که اشاره شد، دشمن عبور رزمندگان اسلام از رودخانۀ اروند را غیر ممکن می‌دانست. در واقع، مانع بزرگی همچون رودخانۀ اروند و پیچیدگی‌هایش موجب شکل‌گیری این ذهنیت در فرماندهان عراقی شده بود که عبور چند لشکر نظامی از رودخانۀ اروند به منظور اجرای عملیات امکان‌ناپذیر است. نتیجۀ چنین دیدگاهی، غافل‌گیری عراق بود که برای اجرای عملیات و موفقیت آن یک ضرورت مبرم به شمار می‌رفت. آنچه به این غافل‌گیری عمق بخشید دو ابتکار کارساز فرماندهان سپاه بود: اول مبادرت به عملیات فریب در منطقۀ هورالهویزه، یعنی جایی که در سال‌های 1362 و 1363 دو عملیات بزرگ خیبر و بدر انجام گرفته بود. بر اثر تجمع، ستون‌کشی و ... در این منطقه، ارتش عراق پنداشت احتمالاً عملیات امسال ایران نیز در هورالهویزه انجام خواهد شد. دوم، اجرای تک پشتیبانی در جزیرۀ ام‌الرصاص. اجرای عملیات در این محور به دلیل داشتن موقعیتی استراتژیک ذهن فرماندهان عراقی را به عملیات جدید ایران در منطقۀ فاو به کلی منحرف کرد و آن‌ها را به این جمع‌بندی رساند که عملیات ایران یا در هورالهویزه است یا در ام‌الرصاص نزدیک بصره و چون حملۀ ایران در ام‌الرصاص آغاز شده بود، آنان اجرای عملیات ایران در این منطقه را قطعی دانستند، به خصوص که سپاه پاسداران، عزیز جعفری فرمانده قرارگاه نجف را که یکی از قابل‌ترین فرماندهان به شمار می‌رفت، برای فرماندهی این عملیات برگزیده بود.

 

عامل دیگری که سبب شد عملیات والفجر 8 ابتکاری بدیع محسوب شود، انتخاب زمین عرصۀ نبرد بود. گزینش منطقۀ رأس‌البیشه و فاو تا کارخانۀ نمک برای اجرای عملیات، مبتنی بر اندیشه و انطباق توان با زمین و هدف بود. توان نظامی جمهوری اسلامی ایران به لحاظ تسلیحات، تجهیزات،‌ قدرت آتش و... در برابر عراق توازن نداشت. بنابراین، نیروهای ایران می‌بایست در منطقه‌ای با دشمن می‌جنگیدند که دارای آسیب‌پذیری و ضعف کم‌تر بودند و از سوی دیگر قدرت نظامی و توانایی ارتش عراق محدود می‌شد. این ویژگی در منطقۀ مورد نظر وجود داشت و فرمانده سپاه با تأمل در این خصوص، به این نتیجه رسید که با وجود ریسک و خطر، این منطقه می‌تواند موجب بروز توانایی‌های ایران و محدودیت‌های عراق شود. منطقۀ عملیاتی فاو از سه طرف در آب محصور شده بود: خورعبدا... در غرب، رودخانۀ اروند در شرق و خلیج فارس در جنوب. عراق فقط از سمت شمال می‌توانست حملۀ نظامی کند که در این سمت نیز وجود کارخانۀ نمک مانعی جدی به شمار می‌رفت و ارتش عراق می‌بایست در محدوده‌ای به عرض حدود 7 کیلومتر از جادۀ بصره ـ فاو (جادۀ استراتژیک) تا جادۀ البحار واقع در کنار ساحل اروند وارد می‌شد. در این محدوده عراق بیش‌تر می‌بایست به جاده‌های مذکور اتکا می‌کرد. این موضوع بر آسیب‌پذیری دشمن می‌افزود، زیرا در زمستان زمین منطقه به گونه‌ای بود که امکان مانور تانک را دشوار می‌کرد. بنابراین، انتخاب منطقه‌ای که سه طرف آن برای حملۀ دشمن قابل استفاده نباشد، یک خلاقیت به شمار می‌رفت و نشان می‌داد که فرماندهان سپاه در انتخاب زمین مناسب، هدف استراتژیک و منطبق بر توان نظامی ایران،‌ دارای مهارت هستند.

 

نتایج عملیات

در این عملیات 140 گردان نیروی رزمنده و 16 گردان توپ‌خانۀ خودی شرکت داشت و عملیات با کمک نیروی هوایی پشتیبانی می‌شد. از ارتش عراق نیز 126 گردان پیاده، 33 گردان زرهی، 23 گردان مکانیزه، 29 گردان کماندو و 20 گردان گارد جمهوری وارد عملیات شدند، که 50.000 نفر از آنان کشته یا زخمی و 2.105 نفر اسیر شدند. همچنین 39 هواپیما، 5 بالگرد، 540 تانک و نفربر و 15 توپ آنان منهدم شد. علاوه بر این، حدود 600 کیلومترمربع از سرزمین عراق تصرف شد، شهر فاو سقوط کرد، جمهوری اسلامی ایران با کویت هم‌مرز شد و توانست راه عراق را از خورعبدا... به خلیج فارس مسدود کند و اِشراف موشکی آن را از بندرهای ایران در خلیج فارس بردارد.

 

مهم‌تر از همه این که، در پی شکست عراق در این عملیات و پیروزی ایران، موازنۀ قوا به ضرر عراق به هم خورد و عراق به این نتیجه رسید که دفاع مطلق بزرگ‌ترین اشتباهی بود که در 6 سال گذشته استراتژی عملیاتی خود را براساس آن شکل داده بود.

 

منبع:

حسین اردستانی، خلاقیت + طراحی و برنامه‌ریزی در عملیات والفجر 8، فصلنامه نگین ایران، دوره اول، شماره 39، زمستان 1390. (برای مطالعۀ کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید)

 

دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس

دیدگاه جدیدی بگذارید