مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 24 تیر؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

چرا سال 1365 سال تعیین سرنوشت جنگ نامیده شد؟

چاپلینک ثابت
نگاهی به عملیات کربلا 4 و 5

19 دی‌ماه سالروز انجام عملیات کربلا 5 است. عملیات کربلا 5 با فاصله زمانی اندکی پس از عملیات کربلا 4 صورت گرفت و تبدیل به یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین نبردهای هشت سال دفاع مقدس شد. در پی این عملیات و نمایش قدرت و اراده جمهوری اسلامی، برای اولین بار تلاش‌های بین‌المللی برقراری صلح به‌طورجدی آغاز شد و خواسته‌های جمهوری اسلامی ایران موردتوجه قرار گرفت. گرچه دشمن با همکاری اطلاعاتی آمریکا برای مقابله با عملیات کربلا 4 از آمادگی کامل برخوردار بود، اما درست درزمانی که مغرور از جشن پیروزی خود بود، گرفتار ضربه سهمگینی دریکی از نفوذناپذیرترین خطوط دفاعی شد.

تحلیلگران نظامی بر این باورند که در صورت عدم انجام عملیات کربلا 5، نیروهای دشمن با روحیه‌ای مضاعف؛ ابتدا اقدام به پاتک در فاو می‌کردند و سپس تحرکات ناتمام و شکست‌خورده سال قبل را در حمله به مناطق پدافندی ایران از سر می‌گرفتند.

 

هوشیاری و درایت فرماندهان ایرانی موجب شد تا در جریان عملیات کربلا 4 به‌سرعت تصمیم به عقب‌نشینی گرفته و با حفظ توان رزم خودی، و بازسازی سریع سازمان رزم و روحیه، اقدام به انجام عملیات بزرگ و سرنوشت‌ساز کربلا 5 کند.

 

در این زمینه، نویسندگان علاقه‌مند به مباحث نظامی، نوشته‌ها و دیدگاه‌های مختلف و متنوعی از خود به‌جای گذارده‌اند که ازجمله آن‌ها  مقاله کوتاه آقای عباس تیموری با عنوان «روزهای سرنوشت "نگاهی به عملیات کربلای 4 و 5"» می باشد. این مقاله ضمن آن که انعکاس دهنده نظرات شخصی نویسنده می باشد، اما نسبت به بسیاری از مقالات و نوشته های منتشر شده در این زمینه از استحکام و قابلیت بهره برداری بیشتری برخوردار است. نظر به همین ویژگی مقاله، نسبت به بازنشر  آن در بخش "از دیگر رسانه ها" سایت مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس اقدام شد.

 



بررسی علل و عوامل شکست عملیات کربلای چهار و از طرفی طراحی عملیات پیروزمند کربلای 5 در فاصله زمانی کمتر از دو هفته آن‌هم در مستحکم‌ترین خطوط دفاعی تاریخ جنگ بدون تحلیل اوضاع سیاسی، نظامی و حوادث سال 1365 منطقی نخواهد بود. در این نوشتار، اول به موارد مهم و مؤثر در عملیات‌های نظامی این مقطع زمانی می‌پردازیم، سپس به تحلیل خاص نبردهای کربلای 4 و 5 اشاره خواهد شد.

 

الف: تأثیرات پیروزی استراتژیک فتح فاو و عکس‌العمل منفی غرب و استکبار در این راستا

یکی از مهمترین مقاصد طراحان نظامی عملیات والفجر 8 که منجر به فتح فاو و درنتیجه هم‌مرز شدن ایران با کویت و قطع کامل دسترسی دشمن از آب‌های خلیج‌فارس گردید، همانا بر فشار بر جامعه بین‌المللی و رژیم بعثی در پذیرش خواسته‌های بر حق کشورمان بود.

متأسفانه شکل و سیاق قطعنامه 582 شورای امنیت که پس از 15 روز از عملیات والفجر  8 صادر شد این‌گونه نبود، و به‌ناچار اجرای طرح تکمیلی عملیات والفجر8 جهت کسب یک پیروزی مهم دیگر در منطقه استراتژیک شلمچه و شرق  بصره در دستور کار فرماندهان سپاه قرار گرفت.

 

اضطراب و نگرانی غرب از ادامه حملات رزمندگان اسلام در نقاط حساس جبهه‌ها و تغییر توازن نظامی در صحنه‌های نبرد به نفع ایران در سخنان کارشناسان سیاسی و نظامی استکبار جهانی حساسیت  و میزان موفقیت عملیات والفجر هشت در این برهه را آشکار ساخت.

 

خبرگزاری رویتر به نقل از کارشناسان سیاسی و نظامی در خلیج‌فارس نوشت: حملات موفقیت‌آمیز ایران به عراق برای اولین بار به ایران امتیاز نظامی بخشیده است و می‌تواند نقطه عطفی در تاریخ جنگ خلیج‌فارس باشد.

 

نشریه آبزرور چاپ انگلیس نیز این‌گونه نوشت: به‌رغم آنچه اوایل در مورد تاکتیک‌های خام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گفته می‌شد، این نیرو موفق به کسب پیروزی‌ها و پیشرفت‌هایی شده است که فرماندهان نظامی، رسیدن به آن را غیرممکن می‌دانست.

 

در این راستا برژینسکی پس از پیروزی ظفرمندان سپاه توحید در عملیات والفجر هشت طی نطقی این‌گونه اشاره دارد: هدف غرب باید این باشد که از شکست عراق جلوگیری کند.

 

 

ویلیام فایر کارشناس سیاسی اقتصادی غربی نیز در این زمینه می‌گوید: هر چه پول در رگ‌های عراق تزریق شد نتیجه نداده است. تنها یک روزنه امید باقی است، با سقوط قیمت نفت، ایران ورشکست می‌شود و ماشین جنگی او از کار می‌افتد.

 

به دنبال این جهت‌گیری‌ها،"حمید شعبان " فرمانده نیروی هوایی عراق که تسلیحات هوایی فوق مدرن از جهان غرب به‌خصوص فرانسه دریافت کرده است، طی سخنان می‌گوید: ما توانایی و استطاعت دستیابی به هر هدفی را طی چند روز آینده در عمق خاک ایران خواهیم داشت.

 

جالب است بدانید که 14 هزار و 686 مورد مأموریت هوایی علیه مراکز اقتصادی، نفتی، نظامی و صنعتی ایران در فاصله زمانی بسیار کوتاه (بهار 65) به اجرا گذاشته می‌شود. همه این موضع‌گیری‌ها نشان می‌داد که جامعه جهانی تحمل فتوحات رزمندگان اسلام را در عرصه‌های نظامی نداشته و با موضع‌گیری صریح در این مقطع زمانی کمک‌های تسلیحاتی فراوانی را به عراق می‌کنند که از فشار روانی احتمال سقوط رژیم صدام در منطقه کاسته شود.

 

ب: چگونگی شکل‌گیری استراتژی دفاع متحرک توسط رژیم عراق

در پی حمایت‌های همه‌جانبه غرب از صدام  در عکس‌العمل به پیروزی رزمندگان اسلام در عملیات والفجر 8، رژیم بعث عراق طی طرح نظامی به نام " استراتژی دفاع متحرک" از لاک دفاعی چهارساله خود خارج‌شده و تحرکاتی را در جبهه جنوب و غرب که از تاریخ 1364/12/23 شروع و تا 1365/2/27 با تصرف شهر مهران خاتمه یافت انجام دادند.

 

در حقیقت دشمن با اجرای صدها پاتک سنگین و تحمل تلفات فراوان موفق به بازپس‌گیری فاو نشده بود، عقب‌نشینی از شهر مهران را منوط به تخلیه شهر فاو کرد.

 

لازم به ذکر است که این حملات با توجه به شناخت دشمن از تاریخ‌های اعزام نیرو که معمولاً در پایان سال صورت می‌پذیرفت، اجرا گردید.

 

تهدیدات جدید دشمن در مناطق نبرد و به دست گرفتن ابتکار عمل در اجرای عملیات‌های نظامی، مسئولان به تدبیر و چاره‌اندیشی واداشت تا در خصوص اعزام نیرو به جبهه تغییر روند دهند. روند جدید باعث شد سال 65 به‌عنوان "سال سرنوشت جنگ " اعلام بشود و تبلیغات وسیعی در خصوص جذب نیرو انجام شد، بر همین اساس در تاریخ‌های غیرمتعارفی به لحاظ  روند عمومی عملیات‌ها، در تاریخ 1365/4/9 عملیات کربلای 1 منطقه مهران با صلابت هرچه‌تمام‌تر مجدداً آزاد گردید.

 

در منطقه حاج عمران عملیات کربلای 2 در تاریخ 1365/6/10 انجام شد و همزمان عملیات انهدام اسکله الامیه در خلیج‌فارس با اجرای عملیات کربلای 3 به منصه ظهور رسید. اجرای عملیات انصار در جزیره مجنون جنوبی در  1365/6/20 و سلسله عملیات فتح در عمق خاک عراق در مهرماه سال 65، عملاً شالوده تحرکات مذبوحانه استراتژی دفاع متحرک دشمن را درهم پیچید.

 

ج) تحلیل عملیات کربلای 4

فرماندهان و طراحان نظامی سپاه در این عرصه‌های سخت سیاسی و نظامی سعی داشتند تا با کسب یک پیروزی  مهم و حفظ برتری نظامی در جبهه، کاستی‌های موجود را پوشش داده و کشور را از بلاتکلیفی خارج گردانند.

حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی، محسن رضایی  و علیرضا لطف الله زادگان (راوی مرکز)در قرارگاه خاتم

 

نام‌گذاری سال 65 به‌عنوان "سال سرنوشت جنگ "، حملات شدید هوایی به مراکز حیاتی وزیر بنایی کشورمان و فشار سیاسی و افشای سفر مک فارلین به ایران موجب گردید تا سعی مسئولان برای جذب نیرو به جبهه‌ها با همت بالاتری پیگیری شود و درنهایت سیصد گردان نیرو، برای اجرای عملیات و ضربه نهایی به دشمن آماده گردید.

 

مهم‌ترین زمین برای تأثیرگذاری در جبهه‌های جنوب، شرق بصره بود که از طرفی مستحکم‌ترین  موانع دفاعی تاریخ جنگ را نیز به خود اختصاص داده بود. بنابراین فرماندهان و طراحان نظامی سپاه با هزاران ساعت کار بر روی نقشه‌های منطقه، سرانجام طرح نفوذی خود را که معرف به "تاکتیک ویژه " بود، برای شروع عملیات آماده کردند. طرحی که می‌توانست مکمل عملیات والفجر هشت باشد و تصرف کامل منطقه فاو و خور عبدالله را تضمین نماید، عقبه سپاه سوم و هفتم ارتش عراق را مورد تهدید جدی قرار داده و شهر بصره را در معرض سقوط کامل قرار دهد. عملیات کربلای چهار در تاریخ 1365/10/3 با رمز یا محمد (ص)  در منطقه عموم "ابوالخصیب" در حدفاصل جزیره مینو تا شلمچه به اجرا درآمد.

 

با شروع عملیات، نحوه پدافند و آتش باری دشمن روی عقبه‌ها و با موانع ایذایی  در محل‌های خاص و کلیدی به‌خصوص معبرهای نفوذی شناسایی شده، این باور را تقویت می‌کرد که دشمن از قبل برای مقابله با حمله رزمندگان آمادگی لازم را در خود ایجاد کرده است.

 

اجرای آتش‌های شدید توپخانه و خمپاره‌ها روی نهر عرایض و اروندرود آن‌هم در لحظات شروع عملیات، سازمان‌دهی یگان‌های خط‌شکن و غواص‌ها را برهم زد. منورهای معروف به لوستری که توسط هواپیما یا توپخانه شلیک و پرتاب می‌شدند، آسمان منطقه نبرد را تا صبح مانند روز روشن کرد، تیربارهای سنگین چهار لول به‌صورت ضربدری سطح آب را تا ساعت‌ها پوشش داده بودند، موانع ایذایی و تاکتیهای ضد غواص و شناور با 9 رده پدافندی بسیار فشرده، کوچک‌ترین راه نفوذ را نیز بسته بودند. نوک جزیره بوارین که مهم ترین نقطه از نبرد محسوب می‌شد، علیرغم تلاش فراوان فتح نشد.

 

علیرغم همه این حساسیت‌ها و افشا شدن عملیات، رزمندگان اسلام توانستند جزایر سهیل قطعه، ام الرصاص، ام البابی، بلجانیه وقسمتی از پنج ضلعی شلمچه  را تصرف کنند. خوشبختانه با درایت فرماندهان، کل عملیات در صبح روز اول با توجه به موضوع افشای عملیات وبه منظور حفظ توان نیروی باقیمانده که بالغ بر 80 درصد بود، متوقف شد.

 

عدنان خیرالله وزیر دفاع عراق، بلافاصله پس از عملیات کربلای 4 در مصاحبه با رادیو مونت‌کارلو در بغداد  گفت: ما به خاطر این اطلاعات از آن‌ها تشکر می‌کنیم.

 

عراقی‌ها که از مدت‌ها پیش منتظر این عملیات بودند، تبلیغات بسیار وسیعی را در مورد شکست ایران انجام دادند. دشمن با استفاده از این پیروزی، نیروهایش را برای بازپس‌گیری شهر فاو آماده می‌کرد. استنباط این بود که جمهوری اسلامی هرسال  فقط یک عملیات گسترده می‌تواند انجام دهد و فعلاً روند جنگ به نفع ایران نیست و می‌شود از این فرصت بهترین استفاده را کرد.

 

د) تحلیل عملیات پیروزمند کربلای 5

لحظاتی بسیار سخت و طاقت‌فرسا در جبهه خودی بر رزمندگان و فرماندهان سپری می‌شد، افکار عمومی مردم، دغدغه بسته شدن معابر نفوذی دشمن، شهادت جمعی از هم‌رزمان و تبلیغات منفی رژیم عراق و همچنین رسانه‌های استکباری از فشارهای روحی روانی آن مقطع زمانی  محسوب می‌شد.

 

جمعی از فرماندهان سپاه اسلام با دنیایی از آلام و ناامیدی فراوان به محضر پیر فرزانه انقلاب رسیده و گزارش عملیات کربلای 4 را تشریح کردند. حضرت امام (ره) در کلامی مسیحایی و بسیار ساده می‌فرماید: توکل بر خدا کنید. شما برای ادای تکلیف می‌جنگید، بروید و نبرد را ادامه دهید.

 

این فرمایش امام چنان روحیه‌ای به فرماندهان و طراحان نظامی داده بود که در کمتر از 12 روز، طراحی عملیات را به مرحله اجرا گذاشتند که در باور کارشناسان نظامی آمریکا، شوروی و فرماندهان عالی‌رتبه عراقی غیرقابل‌تصور بود.

 

طراحی مانور منطقه  نبرد جدید، تغییر سمت‌وسوی توپخانه‌ها و ادوات، انتقال بنه‌ها، مهمات و امکانات، اجرای صدها  ساعت کار مهندسی، سنگر سازی و آماده‌سازی معابر و راه‌های مواصلاتی، حفظ کامل جوانب حفاظتی و امنیتی و از همه مهم‌تر حفظ روحیه تهاجمی رزمندگان و انعطاف‌پذیری فرماندهان سطوح پایین‌تر در اجرای مانور در زمین‌های جدید آن‌هم در استعداد 200 گردان عملیاتی در ظرف کمتر از دو هفته، از صحنه‌های به‌یادماندنی و بی‌نظیر تاریخ دفاع مقدس بود و می‌شود چنین فعالیت  خارق‌العاده‌ای تنها و تنها از عهده نیروهای مکتبی و الهی آن‌هم در عالی‌ترین سطح ایثار و مقاومت برآید.

 

ساعت 2 بامداد روز 1365/10/19 رزمندگان اسلام یورش برق‌آسای خود را به عظیم‌ترین و پیچیده‌ترین استحکامات تاریخ جنگ در شرق بصره آغاز کردند. زمین شلمچه به دلیل نوع چینش موانع  طبیعی و مصنوعی  عملاً سد غیرقابل نفوذی را در برابر شهر بصره تشکیل داده بود. از دریاچه ماهی با ماهیت نظامی گرفته تا آب‌گرفتگی‌های مصنوعی و باتلاقی که به‌هیچ‌عنوان  برای عبور غواص و قایق مساعد نبود و خاکریزهای مرتفع با انواع سنگرهای تانک و تیربار، پوشش‌های آتش مخفی بسیار دقیق، انواع و اقسام مین‌ها، سیم‌خاردارها و بشکه‌های فوگاز و ناپالم، موانع خورشیدی و...در لایه‌های مختلف و به‌هم‌پیچیده همه و همه غیرقابل نفوذ می‌نمود و بعد از عملیات رمضان در سال 61 هیچ فرماندهی حتی فکر عملیات را هم در این زمین نمی‌کرد. جهت‌گیری سمت عملیات از شمال به جنوب  که برخلاف چیدمان موانع و سنگرهای دشمن بود، در عملیات کربلای 5 از ابتکارات ویژه و خارق‌العاده‌ای بود که به‌منظور غافلگیری دشمن مورداستفاده قرار گرفت زیرا استحکامات عمده دفاعی دشمن  برای مقابله با تک رزمندگان اسلام با اتکا به جاده  شلمچه طراحی شده بود که حرکت از جناح‌های مختلف راه نفوذ به این دیوار آهنی را آسان می‌کرد.

 

حساسیت بیش‌ازحد دشمن به این منطقه چنان وضعیتی را به وجود آورده بود که می‌شود گفت تمام قوای اسلام در مقابل تمام قوای کفر قرار گرفته بود. عراقی‌ها برای متر متر این زمین کشته می‌دادند، یک خاکریز بارها و بارها ردوبدل می‌شد، کانال‌های معابر و سنگرها چنان از کشته‌های عراقی مملو بود که عبور از آن‌ها ممکن نبود. عراقی‌ها در این عملیات از سلاح‌های آتش افکن، بیشترین استفاده را می‌کردند سلاحی که با پرتاب مواد آتشین همه‌چیز را به آتش می‌کشید. اگر ذره‌ای از این مواد به بدن رزمنده‌ای می‌رسید تا مغز استخوان می‌سوزاند و خاکستر می‌کرد، نبرد تن‌به‌تن در اکثر صحنه‌ها ادامه داشت رزمندگان اسلام نیز برای شکست دشمن، شهادت را با آغوش باز پذیرا بودند. آن روز، روز مسامحه نبود، آب‌های شلمچه با رنگ خون عجین شده بود، ارتش عراق با تمام نیرو و لشکریان مخلص ما با همه توان تا آخرین لحظه به مقاومت پرداختند.

 

تفاوت عملیات کربلای 5 با سایر عملیات جنوب در کوچک بودن زمین نبرد بود. تلفات نیروهای عراقی به دلیل درگیری منطقه‌ای محدود بسیار بالا بود. مانور گردان‌ها گاهی، در محدوده صد متر خلاصه می‌شد، آتش‌های توپخانه و ادوات طرفین، زمین و زمان را به هم می‌دوخت، دشمن در زمین 75 کیلومترمربعی منطقه بیش از هزار دستگاه تانک و نفربر به کار گرفته بود.

 

بیش از 360 قبضه توپ سنگین و هزاران قبضه سلاح مستقیم زن و منحنی، آتش تهیه وحشتناکی را تدارک می‌دیدند.30 هزار نیروی نظامی عراق آمده بودند تا سپری انسانی در مقابل رزمندگان باشند. و به همین جهت فرماندهان ارتش عراق برای تأمین کسری نیروی انسانی جبهه شلمچه متولدین سال 1969 و باقی‌مانده  را 1968 به خدمت احضار کردند، یعنی جوانانی که سن آن‌ها 16 سال بود را به جبهه‌ها فراخواندند. آمار منتشره تلفات انسانی رژیم بعث عراق در عملیات کربلای 5 حاکی است که بیش از 60 تیپ و 100 درصد و 70 تیپ تا 70 درصد منهدم شده‌اند. از خلاقیت‌های دیگر رزمندگان در عملیات کربلای 5 عبور نیروها با استفاده از قایق ازآب‌گرفتگی‌های بسیار باریک بود که نفس طراحی چنین آب‌گرفتگی‌هایی عدم بهره‌گیری نیروی مهاجم از غواص و قایق می‌باشد.

 

دشمن به‌تلافی شکست‌های پی‌درپی در عملیات کربلای 5 و تحمل تلفات سنگین به‌کرات از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد که نشان از ضعف در مقابل رزمندگان اسلام داشت استفاده از نیروهای گارد ریاست جمهوری هم نشان می‌داد که دشمن همه نیروهای خود را در این صحنه  بکار گرفته است. دشمن بعثی در عملیات کربلای 5 نسبت به زمان، زمین و تاکتیک کاملاً غافلگیر شده  و در یک نبرد 43 روزه ضمن واگذاری بخشی از زمین شرق بصره متحمل تلفات انسانی و زرهی فوق‌العاده‌ای شد. این موضوع موجبات نگرانی جامعه جهانی از سقوط قریب‌الوقوع صدام را فراهم ساخت و از طرفی عزم و اراده آهنین رزمندگان و جامعه اسلامی را در احقاق حق به اثبات رساند.

 

برای اولین بار از آغاز جنگ ناظران و کارشناسان  غربی که خودشان طراح چنین خطوط پدافندی  برای عراقی‌ها بودند در مورد نحوه کارشان دچار تردید شدند و در رادیو بی. بی. سی مورخه 1365/10/26 طی تحلیلی، ضمن اشاره  به عبور رزمندگان از منطقه آب‌گرفتگی  و کانال پرورش ماهی گفتند: موفقیت ایران در عبور از دریاچه ماهی یک‌بار دیگر توانایی ایران در عبور از آبراه‌ها را نشان داد.

 

هفته‌نامه اکسپرس به نقل از کارشناسان انگلیسی می‌گوید: اگر ایرانیان به بصره نزدیک شوند، وقوع سقوط روحی روانی صدام در بغداد دور از احتمال نیست.

 

اصرار نیروهای اسلام برای استمرار در این زمین و اجرای عملیات تکمیلی کربلای 5 و کربلای 8، جامعه جهانی را مجبور ساخت تا سرانجام به خواسته بر حق نظام اسلامی پاسخ مثبت داده و قطعنامه‌ای را صادر کنند که باید در ابتدای جنگ صادر می‌کردند. شورای امنیت سازمان ملل در تیرماه 1366 قطعنامه 598 را با مفاد ذیل به تصویب رساند:

 

شورای امنیت ضمن نگرانی عمیق از تلفات شدید انسانی و ادامه منازعه معتقد گردید که باید یک‌راه حل جامع، عادلانه، شرافتمندانه  و پایدار بین ایران و عراق به دست آید. با حکم به این‌که در منازعه بین ایران و عراق نقض  صلح حادث شده است؛ 1- آتش‌بس فوری  2- عقب‌نشینی به مرزهای شناخته‌شده بین‌المللی  3- تعیین ناظر بین‌المللی  4- آزادی اسرای جنگی   5- همکاری طرفین با شخص دبیر کل  6-از همه کشورها خواسته شده است  که از دخالتی که به منجر به تشدید و گسترش منازعه گردد احتراز کنند  7- تحویل مسؤولیت‌ها به هیئت بی‌طرف  8- تعیین خسارات جنگی

 

ضمناً در این قطعنامه بمباران مراکز مسکونی و غیرنظامی، حملات به کشتیرانی، حملات به هواپیماهای مسافربری و کاربرد سلاح‌های شیمیایی محکوم گردیده است.

 

پایان این مقاله را گفتاری از مقام معظم رهبری قرار می‌دهیم که فرمودند: «ایران امروز هر چه دارد و در آینده هرچه به دست بیاورد به برکت خون شهیدان است. اگر این شهدایی که شلمچه یادگار آن‌ها و این بیابان‌های خونین حامل نشانه‌های آن‌هاست، نبودند؛ امروز در این کشور از استقلال ملی، از شرف ملت، از اسلام و هیچ‌چیز ایرانی، نشان برجسته‌ای نبود. زنده نگه‌داشتن یاد و خاطر شهدا کمتر از شهادت نیست.»

 

 

دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
از دیگر رسانه‌ها

دیدگاه جدیدی بگذارید