مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

چگونگی تداوم جنگ پس از فتح خرمشهر و روند پایان جنگ (قسمت سوم)

چاپلینک ثابت
روند پایان جنگ

دکتر حسین علایی

بررسی روند پایان جنگ

هر جنگی روزی به پایان می‌رسد. باید توجه داشت که تعداد معدودی از جنگ‌ها با نابودی نیروهای نظامی دشمن پایان‌یافته‌اند. جنگ‌ها هنگامی پایان می‌یابند که ترکیبی از عوامل سیاسی، نظامی و اجتماعی باعث متلاشی شدن توان برای ادامه جنگ می‌شوند. مهم‌ترین موضوع برای آغازگر جنگ و همچنین قربانی تجاوز، این است که چه راهبرد و برنامه‌ای برای پایان دادن به جنگ دارند.

 

هر کشوری که بتواند بهتر و بیشتر به راه‌های پایان دادن به جنگ فکر کند، می‌تواند جنگ را با «هزینه کمتر » و با «نتایج بهتر » و در «شرایط مناسب‌تر » به پایان برساند. طرح عراق برای پایان دادن به جنگ، توسعه جنگ نفت‌کش‌ها، جنگ شهرها، ناتوان‌سازی قدرت اقتصادی ایران از طریق حمله به تأسیسات نفتی، برنامه‌ریزی برای بازپس‌گیری سرزمین‌های در اختیار ایران، جلب حمایت قدرت‌های بزرگ و ایجاد نگرانی در ایرانیان از طریق توسعه جنگ شیمیایی بود.

 

با این سیاست، ارتش عراق علاوه بر حمله مداوم به مناطق مسکونی در شهرهای مختلف ایران و تداوم جنگ نفت‌کش‌ها و بمباران مراکز اقتصادی و تأسیسات نفتی ایران از تابستان سال 1366 حمله شیمیایی به غیرنظامیان را نیز آغاز نمود. در ساعت چهار و نیم بعد از ظهر هفتم تیرماه سال 1366 هواپیماهای جنگی ارتش بعثی عراق چهار نقطه شهر سردشت و سه‌نقطه در روستاهای اطراف آن را در استان آذربایجان غربی و در کنار مرز با عراق موردحمله 6 بمب شیمیایی با گاز خردل و تاول‌زا قرار دادند.

 

دو بمب در بازار و دو بمب دیگر به دو منطقه مسکونی اصابت کرد و بقیه در باغ‌های مجاور شهر افتاد. در همان لحظات اولیه 12 نفر شهید و 2000 نفر زخمی شدند. این در حالی بود که ارتش عراق در همه جبهه‌های جنگ از سلاح شیمیایی به‌عنوان یک ابزار مؤثر علیه رزمندگان استفاده می‌کرد(السامرایی، 1388 : 164).

 

قطعنامه 598

قدرت‌های بزرگ پس‌ از آنکه انجام دو عملیات والفجر 8 و کربلای 5 را به‌عنوان تحولی مهم درصحنه نظامی جنگ از سوی ایران ارزیابی کردند، احساس نمودند ایران می‌تواند در جنگ، پیروز گردد. با پیروزی‌های نظامی ایران، آمریکا و شوروی به این نتیجه رسیدند که ادامه جنگ به صلاح سیاست جهانی آن‌ها نیست و باید متوقف شود. بنابراین در اجلاس ریکیاویک در ایسلند در اواخر سال 1365 ، ریگان رئیس‌جمهور آمریکا و گورباچف رئیس‌جمهور شوروی طی ملاقاتی توافق کردند جنگ ایران و عراق، بدون برنده و بازنده خاتمه یابد.

 

بر اساس این تصمیم بود که پیش‌نویس قطعنامه 598 با اقدام فعال آلمان غربی تهیه و تدوین گردید. پس از گذشت حدود پنج ماه از عملیات کربلای 5، سرانجام قطعنامه 598 در 28 تیرماه سال 1366 برابر با 20 ژوئیه 1987 از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد به‌منظور خاتمه دادن به جنگ عراق با ایران، صادر شد. همه قطعنامه‌های صادرشده از سوی شورای امنیت سازمان ملل درباره جنگ عراق با ایران به‌جز قطعنامه 598 بر مفاد ماده‌های 34 و 37 منشور ملل متحد تأکید داشت. اما در قطعنامه 598 بر اساس ماده 39 فصل 7 منشور سازمان ملل اعلام شد که در منازعه ایران و عراق مواردی از نقض صلح انجام‌شده است.

 

پیش‌نویس قطعنامه در غیاب ایران، نوشته و توسط دولت عراق به نفع آن کشور بهبود یافت و به تصویب رسید و در اوج قدرت نظامی ایران، همچنان محتوای قطعنامه، تأمین‌کننده منافع عراق بود. اما با تغییر موقعیت جبهه‌های جنگ، تا حدودی موردتوجه ایران هم قرار گرفت (خرم، 1388 : 114). فشارهای دیپلماتیک آمریکا از عوامل مؤثر تصویب قطعنامه 598 بود.

 

پس از صدور قطعنامه 598 ، آمریکا تصمیم گرفت از قدرت نظامی خود برای وادار کردن ایران به پذیرش آن استفاده نماید. بر این اساس، ناوگان نظامی آمریکا در خلیج‌فارس تقویت و به آن مأموریت‌های بیشتری واگذار گردید. در چنین شرایطی، کشتی‌های جنگی آمریکا به‌عنوان پلیس خلیج‌فارس وارد عمل شدند. آن‌ها در تلاش بودند فعالیت‌های جنگی ایران در مقابله با اقدامات عراق را مهار نموده و جلوی واکنش‌های نظامی ایران را بگیرند.

 

لازم به ذکر است که در طول هشت سال جنگ عراق علیه ایران، شورای امنیت سازمان ملل هفت قطعنامه صادر کرد که تنها مفاد آخرین آن‌ها یعنی قطعنامه 598 بر مبنای فصل هفت منشور ملل متحد بود. قطعنامه‌هایی که بر اساس فصل هفتم منشور ملل متحد صادر می‌شوند، جنبه اجرائی داشته و دستور شورای امنیت سازمان ملل تلقی گردیده و به‌منزله تصمیم جامعه جهانی می‌باشد. در این حالت شورای امنیت خودش در مورد محتوای قطعنامه بررسی، قضاوت و درنهایت حکم صادر می‌کند.

 

درمجموع مواضع شورای امنیت سازمان ملل در طول دوران جنگ در جانب‌داری از طرف متجاوز یعنی عراق بود و ایران را در دفاع از خود تنها گذاشت. شورای امنیت در شروع جنگ، تجاوز عراق را محکوم نکرد و عملاً جنگ را مشکلی بین ایران و عراق دانست و در جنایات جنگی عراق ازجمله به‌کارگیری تسلیحات شیمیایی نیز اقدام لازم و مناسب را جهت جلوگیری از ادامه آن‌ها انجام نداد.

 

کشتار حجاج ایرانی در مکه

در ادامه فشارها بر ایران از سوی کشورهای حامی عراق، عربستان سعودی علاوه بر فروش نفت به‌حساب عراق و پشتیبانی مالی از این کشور تصمیم گرفت فضای حج را برای حجاج ایرانی ناامن سازد و جلوی مراسم برائت از مشرکین را بگیرد. با این سیاست درحالی‌که در 6 مردادماه سال 1366 نماینده امام (ره) و سرپرست حجاج ایرانی، مشغول قرائت پیام امام خمینی در جمع زوار ایرانی در میدان معابده مکه بود، نیروهای انتظامی و امنیتی عربستان راه‌ها را بسته و با شکستن حرمت کعبه و حرم امن الهی به حجاج ایرانی حمله کردند.

 

کشتار حجاج ایرانی در سال 1366 در شهر مکه

 

در این جنایت حدود 400 نفر از زنان و مردان زائر به شهادت رسیدند و نزدیک به 1000 نفر از زائرین مجروح شدند. با این اقدام که پس از تصویب قطعنامه 598 صورت گرفت، دولت عربستان در هماهنگی با برنامه‌های آمریکا و عراق تلاش نمود تا حتی ایام حج را تبدیل به یک فشار جدید علیه ایران بنماید.

 

جنگ آمریکا با ایران

در پی اقدامات همه‌جانبه ایالات‌متحده در حمایت از رژیم عراق، آمریکا از اواخر شهریور 1366 در منطقه خلیج‌فارس به‌صورت رسمی با ایران وارد جنگ شد. در ساعت 23:35 روز دوشنبه 30 شهریور 1366 دو فروند بالگرد جنگی آمریکایی که از عرشه ناو فریگت چارت پرواز کرده بودند، به کشتی لجستیکی 800 تنی «ایران اجر » وابسته به نیروی دریایی ارتش، در فاصله 100 کیلومتری شمال شرقی بحرین حمله کرده و 5 نفر از ملوانان آن را به شهادت رساندند که دو نفر از آن‌ها مفقود شدند. سپس ناوهای جنگی آمریکا این کشتی را که مدعی بودند قصد مین ریزی داشته، منهدم و 26 نفر از کارکنان باقیمانده آن را، با خود بردند.

 

در 16 مهر 1366 دو فروند بالگرد جنگی بی‌صدای آپاچی آمریکایی به سه فروند قایق تندرو نیروی دریایی سپاه پاسداران در اطراف جزیره فارسی در عمق خلیج‌فارس در اوایل تاریکی شب حمله کردند. در این حمله رزمندگان نیروی دریایی سپاه یک فروند از بالگردهای آمریکایی را هدف یک فروند موشک استینگر قرار داده و آن را سرنگون نمودند. در پی این اقدام، 5 فروند بالگرد آمریکایی دوباره به قایق‌های سپاه حمله و تعدادی از سرنشینان آن‌ها را شهید و مجروح نموده و سپس آن‌ها را به همراه قایق‌ها و سایر خدمه‌ها به اسارت بردند.

 

پس‌ازاین اقدام و در واکنش به حملات عراق به نفت‌کش‌های حامل نفت ایران، در تاریخ 1366/7/23 نفت‌کش آمریکایی سانگاری که در آب‌های اطراف بندر احمدی کویت لنگر انداخته بود، مورد اصابت یک فروند موشک کرم ابریشم قرار گرفت و دچار آتش‌سوزی شد اما کسی آسیب ندید. روز بعد در1366/7/24  نفت‌کش سی اویل سیتی متعلق به کویت هم که پرچم آمریکا روی آن نصب گردیده بود، مورد اصابت یک فروند موشک کرم ابریشم ایران قرار گرفت که موجب جراحت 19 تن ازجمله ناخدا و وارد شدن خسارت به کشتی شد. این کشتی پس از اسکورت ناوگان جنگی آمریکا وارد سواحل کویت شده بود.

 

در همین روز کشتی‌های مین‌روب فرانسه مدعی کشف 4 مین شدند. در واکنش به این حوادث، آمریکا اعلام کرد حمله به شناور تحت پرچم آن کشور را تلافی خواهد کرد و سه روز بعد در 27 مهر 1366 ، چهار ناوشکن آمریکایی به اسامی کید، لفت ویچ، یانگ و هول پس از اخطار به کارکنان دو سکوی نفتی ایران مبنی بر تخلیه سکوها به پایانه‌های نفتی رشادت و رسالت در منطقه میانی خلیج‌فارس حمله کردند و با 1065 گلوله توپ و سپس با عملیات انفجاری تأسیسات نفتی آن‌ها را منهدم کردند. این عملیات 85 دقیقه طول کشید. براثر این حمله، سکوی میدان نفتی رشادت که روزانه 20 الی 25 هزار بشکه تولید داشت دچار آتش‌سوزی گسترده‌ای شد و بالغ بر 500 میلیون دلار به ایران، خسارت وارد گردید.     

 

 

سکوهای نفتی رشادت و رسالت بعد از حمله ناوهای متجاوز آمریکایی

 

توسعه جنگ شهرها و حملات موشکی به تهران و قم

علیرغم فشارهای عراق و حامیانش، ایران تنها چاره را در انجام عملیات‌های بزرگ و مقاومت در برابر طرح‌های برنامه‌ریزی‌شده دشمن می‌دید. همزمان با آماده شدن نیروهای ایران برای انجام عملیات والفجر 10، هواپیماهای جنگی عراقی در روز شنبه 1366/12/8 به پالایشگاه تهران حمله کردند. این حمله موجب سهمیه‌بندی فرآورده‌های نفتی شد. سپس عراق در روز دوشنبه 1366/12/10  چهار نقطه مسکونی تهران را برای اولین بار هدف موشک‌های زمین به زمین قرار داد.

 

ایران نیز در همین روز در واکنش به هدف قرار گرفتن تهران، به شهر بغداد یک فروند موشک اسکادبی پرتاب کرد. عراق در1366/12/11 هم 12 موشک به مناطق مسکونی تهران پرتاب نمود که براثر آن 36 نفر شهید و 70 نفر مجروح شدند. ایران هم تصمیم گرفت روزانه سه موشک با فاصله زمانی مناسب روانه بغداد نماید (هاشمی رفسنجانی، 1389 : 499 – 507).

 

از روز شنبه 1366/12/22 جنگ شهرها متوقف گردید. در این ایام برای اولین بار عراق ظرف حدود 10 روز 90 موشک زمین به زمین به تهران، قم و سایر شهرها پرتاب کرد. در چنین شرایطی ایران همچنان راه‌حل اساسی جنگ را در تداوم عملیات در جبهه‌ها می‌دانست. اما با آغاز عملیات والفجر 10 در1366/12/23 آتش‌بس در جنگ شهرها ادامه نیافت و پس از چند ساعت با پرتاب موشک از سوی عراق به تهران، دوباره جنگ شهرها شروع شد (پیشین: 522).

 

در این مدت، عراق 105 موشک به سمت شهرهای ایران پرتاب کرد. عراق از1367/1/21 دوباره جنگ شهرها را شروع کرد که تا  1367/1/31 ادامه یافت. به هر حال، عراق از تاریخ 10 اسفند 1366 تا اول اردیبهشت 1367 به‌جز چند روز، به مدت 51 روز به‌طور بی‌وقفه به شهرهای ایران حمله می‌کرد. در این مدت رژیم عراق 100 موشک به تهران و حدود 100 موشک هم به شهرهای مرکزی ایران به‌ویژه قم پرتاب نمود و خسارات زیادی را به بار آورد. جنگ شهرها مصیبت زیادی را برای مردم ایران به همراه داشت. در این مدت ایران حداکثر 50 موشک به سمت شهرهای عراق شلیک کرد.

 

حمله شیمیایی به حلبچه

پس از پیروزی ایران در عملیات والفجر 10 ، ارتش عراق گسترده‌ترین حمله شیمیایی خود را به مردم غیرنظامی شهر حلبچه در 25 اسفندماه سال 1366 انجام داد. این بمباران، پس از گذشت حدود 7 ماه از تهاجم شیمیایی به سردشت صورت گرفت. در این روز 50 فروند هواپیمای عراقی که هرکدام 4 بمب شیمیایی به وزن 500 کیلوگرم را حمل می‌کردند، بمب‌هایی را که حاوی گازهای خردل، اعصاب و سیانور بود بر سر مردم حلبچه و روستاهای اطراف آن فروریختند (السامرایی، 1388 : 125).

 

ظرف مدت 2 ساعت در جریان حملات شیمیایی ارتش عراق، بنا بر آمار خبرگزاری‌ها حدود 5 هزار نفر از ساکنین حلبچه و روستاهای اطراف آن، جان خود را براثر استشمام گازهای شیمیایی از دست دادند و حدود 7 هزار نفر دیگر نیز مجروح گردیدند. پس از حمله شیمیایی به حلبچه، ارتش عراق روستای انِب در نزدیکی حلبچه را که عده‌ای از مردم حلبچه از ترس بمباران به آنجا فرار کرده بودند، در نزدیک غروب آفتاب هدف بمباران قرار داد و عده‌ای را در آنجا مصدوم نمود.

 

درمجموع در طول جنگ، بیش از 30 تهاجم شیمیایی علیه هدف‌های غیرنظامی در داخل خاک ایران، از سوی ارتش بعثی عراق صورت گرفته است. طی جنگ تحمیلی، بیش از 110 هزار نفر از ایرانیان در معرض سلاح‌های شیمیایی قرار گرفتند. در حال حاضر در بنیاد شهید پرونده 48420 نفر به عنوان جانباز شیمیایی ثبت گردیده است. رژیم بعثی عراق در طول جنگ از سه نوع سلاح شیمیایی استفاده نمود.

 

نوع اول سلاح‌هایی هستند که بر روی پوست انسان اثر می‌گذارند نوع دوم سلاح‌هایی هستند که روی نظام عصبی بدن اثر دارند و نوع سوم گازهایی که باعث اختلال در نظام تنفسی بدن می‌شوند. رژیم صدام از گازهای خردل، سارین و سیانور بیشترین استفاده را در جریان جنگ تحمیلی نمود. درمجموع بر اساس آمارهای سازمان ملل متحد، رژیم عراق در طول جنگ مجموعاً 1800 تن گاز خردل، 600 تن گاز سارین و 140 تن گاز تابون در قالب نزدیک به 100 هزار بمب راکت و گلوله به‌کاربرده است (روزنامه اعتماد، 1387 : 10).

 

حمله ارتش عراق به مواضع قوای ایران

عراق در سال آخر جنگ با انباشت انواع سلاح‌ها و گسترش سازمان رزم خود، قادر شد تا 300 گردان آفندی علاوه بر نیروهای پدافندی جهت انجام عملیات اختصاص دهد. این در شرایطی بود که ایران حداکثر 120 گردان آفندی در اختیار داشت که با کمک آن‌ها در هر یک سال می‌توانست یک عملیات بزرگ را طرح‌ریزی و اجرا نماید. بر همین اساس، در سه ماه آخر جنگ، ارتش عراق راهبرد خود را از اتخاذ شیوه‌های دفاعی دوباره به روش‌های تهاجمی تبدیل و تاکتیک جنگی خود را از حمله در یک جبهه به حمله هم زمان در چند جبهه تغییر داد (رشید، 1388 : 50).

 

در اوایل فروردین‌ماه 1367 مطابق با دهه سوم ماه مارس 1988 عراق، اطلاعاتی را از سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا CIA دریافت نمود که نشان می‌داد ایران بخشی از واحدهای توپخانه خود را از شرق اروندرود به عقب کشیده است. در روز یکشنبه 28 فروردین‌ماه سال 1367 ، ارتش عراق به منطقه عملیاتی والفجر 8 و به مثلث فاو، حمله کرد. این تهاجم در 1988/4/17 برابر با روز اول ماه مبارک رمضان آغاز شد.

 

ارتش عراق با 40 هزار نفر نیرو و با کمک 1450 تانک و نفربر و 35 گردان توپخانه و 318 موردحمله هوایی به مواضع نیروهای ایرانی حمله کرد. ارتش عراق با به‌کارگیری گازهای شیمیایی سیانور در خط اول دفاعی قوای ایران، خط را شکسته و با استفاده از گازهای خردل و آتش سنگین توپخانه و همچنین واحدهای زمینی، توانست در بعدازظهر روز 29 فروردین‌ماه سال 1367 منطقه فاو را از دست نیروهای ایرانی خارج و آن را باز پس بگیرد (پیشین: 143).

 

حمله به فاو سرآغاز حملات عراق به مواضع قوای ایران بود که به مدت حدود سه ماه ادامه یافت و در طی آن عراق موفق شد تمام سرزمین‌های خود را تصرف نماید. با عملیات گسترده و پیوسته ارتش عراق به مواضع نیروهای ایران در جبهه‌های مختلف، نیروهای مسلح ایران دچار انفعال شدند. روحیه رزمندگان تضعیف گردید. ارتش حدود 500 تانک و نفربر و بسیاری از تجهیزات انفرادی خود را از دست داد و حدود 17 هزار نفر اسیر شدند. این امر باعث شد تا ایران از منطقه عملیاتی والفجر 10 و مناطق شمال غرب عقب‌نشینی نماید و آماده پذیرش قطعنامه 598 شود.

 

حمله ناو جنگی آمریکا به هواپیمای مسافربری ایران

آخرین اقدام مداخله‌جویانه آمریکا به نفع رژیم عراق، حمله ناو چندمنظوره وینسنس به هواپیمای مسافربری ایران در نزدیکی بندرعباس بود. این حمله پس از درگیری آمریکا با کشتی‌ها و قایق‌های جنگی ایران و حمله به سکوهای نفتی جمهوری اسلامی، سومین درگیری گسترده آمریکا با ایران محسوب می‌شد. در 12 تیرماه 1367 ناو چندمنظوره آمریکادر منطقه تنگه هرمز با شلیک دو موشک، هواپیمای مسافربری ایرباس جمهوری اسلامی را با 290 مسافر مورد اصابت قرار داد که همگی سرنشینان آن به شهادت رسیدند. در این اقدام جنایت‌کارانه 290 نفر از سرنشینان هواپیما ازجمله 55 کودک جان باختند. درمجموع آمریکا حدود 9 ماه به‌طور مستقیم وارد جنگ با ایران در خلیج‌فارس شد. در این مدت 12 برخورد نظامی بین ایران و آمریکا به وجود آمد که خسارات زیادی را برای ایران و برای اعتبار آمریکا در بر داشت.

 

 

پذیرش قطعنامه 598

با عقب‌نشینی رزمندگان از مناطق عملیاتی غرب و شمال غرب و با عنایت به نامه فرمانده سپاه که پیروزی نظامی نزدیک را وعده نمی‌داد، ایران در روز دوشنبه 27 تیرماه سال 1367 با ارسال نامه‌ای به آقای خاویر پرز دکوئیار دبیر کل وقت سازمان ملل، موافقت خود را با قطعنامه 598 به‌صورت رسمی اعلام نمود. نامه ایران از سوی آقای محلاتی سفیر جمهوری اسلامی در سازمان ملل در ساعت 2 بعد از نیمه‌شب با مراجعه به خانه دبیر کل سازمان ملل و بیدار کردن وی تحویل او شد.

 

به‌هرحال، ایران با عدم توجه به فرصت‌های مناسب جهت پایان دادن به جنگ در بهترین زمان، ناچار به پذیرش قطعنامه 598 در ضعیف‌ترین وضعیت گردید. پذیرش قطعنامه 598 از سوی ایران، اگرچه به‌یک‌باره اتفاق افتاد اما نتیجه فرآیندی بود که در سال‌های پایانی جنگ آغازشده و به‌تدریج موازنه قوا به نفع رژیم بعثی عراق تغییر کرده بود. عراق توانست در این سال‌ها همه توان دولت و ارتش خود را وارد جنگ نماید، نفرات و سربازان بیشتری نسبت به ایران را در جنگ به کار گیرد، پول بیشتری خرج جنگ نماید و منابع مالی زیادتری را بکار گیرد و حمایت‌های بین‌المللی بیشتری را جذب کند و امید ایران را برای پیروزی نظامی بر رژیم صدام حسین، از بین ببرد.

 

علاوه بر این، در ایران، نیمی از اعتبارات دفاعی به بخشی از نیروهای مسلح اختصاص  می‌یافت که عملاً کارآمدی لازم و متناسب با میزان بودجه مصرفی را نداشت. طبیعی بود که در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران، پذیرش آتش‌بس را به نفع کشور ارزیابی نماید و قطعنامه 598 را بپذیرد. تصور بر آن بود که با پذیرش قطعنامه 598 از سوی جمهوری اسلامی ایران، حکومت صدام که پس از ناکامی‌های بی‌شمار، سال‌ها حرف از آتش‌بس می‌زد از این اقدام ایران استقبال خواهد نمود و تبادل آتش در جبهه‌های جنگ خاتمه خواهد یافت و فوراً آتش‌بس برقرار خواهد شد، اما این‌گونه نشد.

 

دولت عراق با تصور این‌که ایران به دلایل شکست‌های نظامی چند ماه گذشته در جبهه‌های جنگ و همچنین شرایط نابسامان اقتصادی، تن به آتش‌بس داده، فرصت را مغتنم شمرده و حملات گسترده دیگری را به مراکز صنعتی و مواضع قوای ایران آغاز نمود. نیروی هوایی عراق بلافاصله به تأسیسات و ساختمان‌های نیروگاه اتمی بوشهر حمله کرد و با 12 جنگنده 23 بمب بر روی این نیروگاه فروریخت که به‌طورکلی ویران شد.

 

همچنین ارتش عراق درست سه روز پس از پذیرش قطعنامه 598 از سوی جمهوری اسلامی ایران، تهاجم مجدد و گسترده خود را در سحرگاه روز جمعه 67/4/31 آغاز نمود و از دو محور کوشک و شلمچه در جنوب استان خوزستان، پیشروی به داخل خاک ایران را آغاز نمود. در چنین شرایطی علاوه بر تهاجم یگان‌های ارتش بعثی عراق به جبهه‌های جنوب و غرب، ارتش منافقین نیز، به‌منظور فتح تهران و سرنگونی جمهوری اسلامی، از مرزهای عراق وارد خاک ایران شد.

 

شکست سنگین منافقین در عملیات مرصاد

ارتش عراق در موج جدید حملات خود از جنوب ایلام تا مهران و قصر شیرین را نیز به تصرف خود درآورد و راه را برای عملیات منافقین باز کرد. به نظر می‌رسید که دولت عراق قصد داشت با انجام تهاجمات جدید نظامی، امتیازات گسترده‌ای را از ایران بگیرد. ارتش عراق در حملات خود به منطقه خوزستان توانست 1772 نفر را به اسارت درآورد و در حملات به قصر شیرین و سرپل ذهاب نیز 6963 نفر از نیروهای ارتش را اسیر کرد. درمجموع، در حملات این ایام، ارتش عراق موفق شد حدود 10 هزار نفر از سربازان ارتش را به اسارت خود درآورد.

 

با ناکامی ارتش عراق در حمله مجدد به ایران و با شکست حمله منافقین در عملیات مرصاد، دولت عراق مجبور شد تا حدود یک ماه پس از پذیرش قطعنامه از سوی ایران، در روز 28 مرداد سال 1367 برقراری آتش‌بس را بپذیرد. در فاصله بین پذیرش قطعنامه 598 از سوی ایران تا اجرای آتش‌بس یعنی از 27 تیر تا 28 مردادماه 1367 نشست‌هایی در نیویورک بین نمایندگان ایران و عراق از طریق سازمان ملل و به‌صورت غیرمستقیم برگزار شد.

 

در این اثنا از سوی شورای امنیت سازمان ملل در تاریخ 18 مردادماه 1367، قطعنامه دیگری با شماره 619 تصویب گردید. به‌موجب این قطعنامه ناظران نظامی سازمان ملل متشکل از 400 نفر از 25 ملیت مختلف در کشورهای ایران و عراق مستقر گردیدند. با انجام مذاکرات سه‌جانبه ایران، عراق و سازمان ملل، قوای طرفین به مرزهای دو کشور بازگشته و تحت نظارت ناظرین سازمان ملل، آتش‌بس بین دو کشور از روز1367/5/28 در جبهه‌ها برقرار و عملاً جنگ بین دو کشور در1367/5/29 پایان یافت. پس از برقراری آتش‌بس نیروهای نظامی هر دو کشور همچنان در مرزها مستقر بودند. باگذشت دو سال از ترک مخاصمه و از روزی که عراق حمله به کویت را شروع کرد، اسرای طرفین از 11 مردادماه سال 1369 به‌تدریج آزاد گردیدند.

 

نتیجه‌گیری

دوره جنگ یکی از مقاطع فراموش‌نشدنی و بی‌نظیر تاریخ ایران و خود یک مقطع بسیار مهم از تاریخ معاصر است. مردم ایران در شرایطی که تازه با نهضت اسلامی خود توانسته بودند حکومتی جدید را با عنوان جمهوری اسلامی در کشور شکل دهند و هنوز ساختارهای سیاسی و نظامی جدید را آرایش نداده بودند و تحت‌فشارهای تبلیغاتی و اقتصادی برخی از قدرت‌های بزرگ قرار داشتند و آشوب‌های داخلی در بعضی از نقاط کشور در جریان بود، دچار تهاجم نظامی ارتش عراق گردیدند.

 

در این شرایط یکی از آزمون‌های سخت ملت ایران به وقوع پیوست که با مقاومتی بی‌نظیر و پس از یک سلسله عملیات پی‌درپی، نیروهای مسلح ایران با کمک مردم، توانستند دشمن را از دسترسی به اهداف خود بازدارند. آن‌ها با تمسک به آموزه‌های الهی ازجمله آیه «اُذِنَ للَِّذینَ یقاتِلونَ باَِنّهُم ظُلِمُوا و انَِّ اللهَ عَلی نَصرِهِم لَقَدیر» به دفاع در برابر تجاوز پرداختند. در ادامه این جنگ، علاوه بر نبردهای گسترده زمینی و بمباران‌های هوایی، عراق از موشک‌های زمین به زمین و سلاح‌های شیمیایی نیز استفاده کرد و در سال‌های پایانی جنگ، حمله به نفت‌کش‌ها و پایانه‌های نفتی در خلیج‌فارس را گسترش داد.

 

حمله به مناطق مسکونی و مردم غیرنظامی تحت عنوان «جنگ شهرها» هم خسارات زیادی را به غیرنظامیان وارد کرد. طی دوران جنگ، ایران موفق شد باقدرت نظامی خود و با حضور مستقیم نیروهای مردمی در میدان‌های جنگ و نیز با حمایت گسترده آحاد مردم و با انجام حدود یکصد عملیات بزرگ، متوسط و محدود، تمام قوا و نیروهای ارتش متجاوز را از خاک ایران بیرون رانده و مانع دستیابی عراق از نیل به مقاصد و اهداف خود گردد.

 

اگرچه عراق، ابتکار عمل را در ماه‌های آغازین جنگ در دست داشت اما نتوانست جنگ را آن‌چنان‌که خود می‌خواست ادامه دهد و به پایان برساند. سرانجام به دلیل مقاومت بی‌نظیر مردم، صدام در دام جنگی که خود آغاز کرده بود، گرفتار شد و سال‌های طولانی برای رهایی از آن تلاش کرد. درنهایت جنگ تحمیلی، با پذیرش قطعنامه 598 سازمان ملل متحد از سوی جمهوری اسلامی ایران در تاریخ 1367/4/27 رو به پایان نهاد.

این جنگ خونین، جان صدها هزار نفر از مردم ایران و عراق را گرفت، هزاران خانه و کاشانه را ویران کرد و صدها میلیارد دلار خسارت به دو کشور وارد کرد و برای حدود یک دهه تحولات سیاسی خاورمیانه را تحت تأثیر خود قرار داد. باوجوداین، پس از گذشت نزدیک به 200 سال، جنگ تحمیلی، تنها جنگی است که ایران توانسته تمام سرزمین‌های خود را با تکیه‌بر ملت و قوای مسلح خود و در شرایط تحریم نسبی تسلیحاتی از دشمن بازپس بگیرد و حیثیت، موجودیت و بقای ملی خود را حفظ نماید.

 

صدام حسین که هیچ دستاوردی از این جنگ نداشت، پس از گذشت حدود دو سال از آتش‌بس و پایان جنگ، طی ششمین نامه رسمی خود به رئیس‌جمهور وقت ایران، دوباره معاهده مرزی 1975 الجزایر را به‌عنوان مبنای مذاکرات دو کشور تأیید کرد و معاهده‌ای که خود در آستانه جنگ بی‌اعتبار خوانده بود را پذیرفت. گرچه هنوز ایران نتوانسته است خسارات جنگ را از عراق دریافت نماید اما اعلام رسمی دبیر کل سازمان ملل مبنی بر متجاوز بودن عراق، حقانیت ایران را در دفاع به ثبت رسانید. جنگ برای عراق جز خسارت چیزی نداشت.

 

صدام پس از گذشت دو سال از پایان جنگ با ایران، هوس حمله به کویت را کرد و این کشور را به اشغال خود درآورد. این اقدام موجب شد عراق رو در روی جامعه بین‌المللی قرار گیرد و عزم جهانی برای پایان دادن به حکومت صدام افزایش یابد. درنهایت، صدام حسین جان خود را بر سر این جنگ گذاشت و در سال 1380 با اشغال عراق توسط آمریکا حکومت حزب بعث بر عراق خاتمه یافت و صدام حسین و فرزندانش کشته شدند و ارتش بعث عراق هم که با ایران جنگیده بود منحل گردید.


منابع

السامرایی، رفیق( 1388)، ویرانی دروازه شرقی، مترجم: عدنان قارونی، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس.

پارسا دوست، منوچهر (1371) نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار.

جمعی از نویسندگان (1384) سازمان مجاهدین خلق، پیدایی تا فرجام، تهران: موسسه مطالعات پژوهش‌های سیاسی.

حاجی خداوردی‌خان، مهدی (1389) مهران در تحولات جنگ ایران و عراق، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس.

خمینی سید احمد(1375) دلیل آفتاب، خاطرات یادگار امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

رحمانی قدرت الله (1383) بی‌پرده با هاشمی رفسنجانی، چاپ دوم، تهران، انتشارات کیهان.

رضایی، محسن (1387) ناگفته‌های عملیات، فصلنامه نگین ایران، سال ششم، شماره 25 .

روزنامه اعتماد، 9 تیرماه 1387، مصاحبه با محمدرضا سروش، رئیس پژوهشکده مهندسی و امور پزشکی جانبازان.

سفیری، مسعود(1378) حقیقت‌ها و مصلحت‌ها، گفت‌وگو با هاشمی رفسنجانی، تهران: نشر نی.

صحیفه امام، مجموعه آثار امام خمینی(1378)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

عملیات رمضان از دیدگاه عراق: تحلیل نبردهای شرق بصره (1387)، فصلنامه نگین ایران، سال ششم، شماره 25، ص/120

ما و جنگ (1388) اظهارات سردار احمد غلام پور در بهداروندمهدی، تهران: پژوهشکده مطالعات و تحقیقات دفاع مقدس.

ما و جنگ (1388) اظهارات سردار غلامعلی رشید در بهداروندمهدی، تهران: پژوهشکده مطالعات و تحقیقات دفاع مقدس.

مصاحبه با دکتر علی خرم (1388)، فصلنامه نگین ایران، شماره 28 ، تهران: مرکز اسناد دفاع مقدس.

مصاحبه با دکتر علی خرم (1388)، فصلنامه نگین ایران، شماره 28 ، تهران: مرکز اسناد دفاع مقدس.

مصاحبه نگارنده با حجت‌الاسلام سید حسن خمینی، در تاریخ 14/8/1389 در جماران.

هاشمی رفسنجانی اکبر (1378)، عبور از بحران، خاطرات 1360 ، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب.

هاشمی رفسنجانی، اکبر (1380)، خطبه‌های نماز جمعه سال 1361 ، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.

هاشمی رفسنجانی، اکبر (1389) دفاع و سیاست، کارنامه و خاطرات سال 1366، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.

هاشمی، عماد (1388) خاطرات هاشمی رفسنجانی، اوج دفاع، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.

هاشمی، عماد (1388) خاطرات هاشمی رفسنجانی، اوج دفاع، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.

هاشمی، محسن؛ حمیدی، حبی بالله (1388) ماجرای مک فارلین، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.

هاشمی رفسنجانی، اکبر (1386) پس از بحران، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.

هاشمی رفسنجانی، اکبر (1386) به‌سوی سرنوشت، کارنامه و خاطرات سال 1363، تهران: نشر معارف انقلاب، چاپ پنجم.

Washington.D.C (2009), War Saddam’s: National Defense University

عکس‌های مرتبط: 
دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید