کنکاشی در دیپلماسی ایران در قبال قطعنامه598 (بخش‌‌سوم)

چاپلینک ثابت
بازی دیپلماتیک شوروی

 

جمهوری اسلامی ایران از همان ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی با طرح شعار "نه شرقی ، نه غربی" عدم وابستگی به ابرقدرتهای مطرح آن زمان را سرلوحه سیاست خارجی خود قرارداد. اما عدم وابستگی به دو ابرقدرت شرق و غرب سبب نشد که دستگاه سیاست خارجی ایران از اختلاف و شکاف موجود میان دو ابرقدرت به منظور پیشبرد اهداف نظام استفاده ننماید.

 

در واقع به سبب تاثیری که دو ابرقدرت بر روی سازمانهای بین المللی داشتند، استفاده ماهرانه از رقابت بین آنها توسط دستگاه سیاست خارجی، بستر اجرای برنامه های جمهوری اسلامی ایران را فرآهم می نمود.

 

در بخش‌های اول و دوم مطلب "کنکاشی در دیپلماسی ایران در قبال قطعنامه598" به دستور کار اتخاذ شده در قبال قطعنامه 598 و روند کند مذاکرات بین ایران و سازمان ملل در خصوص نحوه اجرای قطعنامه اشاره شد. بخش سوم مطلب مورد بحث، به موضع اتحادجماهیرشوروی در قبال قطعنامه 598 و نحوه استفاده ایران از شکاف و رقابت موجود بین شوروی و آمریکا اختصاص دارد.

 

بخش سوم از مطلب "کنکاشی در دیپلماسی ایران در قبال قطعنامه598" به شرح زیر تقدیم می گردد:

 


بازی دیپلماتیک شوروی

بی تردید یکی از دلایل طولانی شدن روند مذاکرات ایران و سازمان ملل را می بایست در بازی ظریف دیپلماتیک شوروی ارزیابی کرد. اتحاد شوروی مکرراً با ابراز نگرانی از تحرکات امریکا در خلیج فارس این تحرکات را مغایر با قطعنامه 598 دانسته، بر حمایت از تلاش های میانجی گرایانه دبیرکل تأکید می‌کرد. اتحاد شوروی در سپتامبر 1987 (مهر 1366) خواستار تشکیل نیروی حافظ صلح سازمان ملل در خلیج فارس شد تا حفاظت از خطوط کشتیرانی در این منطقه به یک نیروی دریایی بین المللی واگذار شود.

 

پتروفسکی معاون وزیر خارجه شوروی پیشنهاد استفاده از کمیته رؤسای ستاد ارتش پنج قدرت بزرگ در شورای امنیت را برای اداره این نیرو مطرح کرد که این طرح با مخالفت امریکا و انگلیس روبه رو شد. (1) گورباچف در دیدار با جورج شولتز وزیر خارجه امریکا هشدار داد که حضور نیروی دریایی امریکا در خلیج فارس ممکن است فضای بهبود یافته در روابط دو ابرقدرت را از بین ببرد. (2)

 

با توجه به مخالفت اتحاد شوروی با حضور گسترش یافته امریکا در منطقه، این کشور با پیشنهاد هرگونه مجازاتی علیه ایران مخالفت می‌کرد. پتروفسکی اعلام کرد: «شوروی با اقدامات شورای امنیت برای اعمال آتش‌بس اجباری در جنگ خلیج فارس تا زمانی که پاسخ ایران به درخواست آتش‌بس شورای امنیت روشن نشود مخالفت می‌کند ». وی تأکید کرد: «حضور امریکا در خلیج فارس نقض تقاضای شورای امنیت برای خویشتن‌داری از سوی کلیه طر فها می‌باشد (3)

 

مسکو علاو ه بر مخالفت با طرح تحریم از تشکیل کمیسیون تحقیق درباره مسئولیت جنگ حمایت کرد که برای عراق غیرقابل‌قبول بود و آن را اغماض شوروی درباره موضع ایران دانست. (4) در دیدار دسامبر 1987 (آذر 1366) سران دو ابرقدرت در واشنگتن نیز توافقی برای پایان دادن به جنگ از طریق تصویب قطعنامه جدیدی در شورای امنیت صورت نگرفت. گورباچف رهبر شوروی در پایان این دیدار اعلام کرد ریگان رئیس‌جمهور امریکا نتوانسته در طول اجلاس سران وی را به لزوم اقدامات شدیدتر از سوی سازمان ملل متقاعد کند. گورباچف افزود: «به عقیده من ما هنوز قوه محرکه قطعنامه [598] شورای امنیت درباره جنگ ایران و عراق را از دست نداده‌ایم (5)

 

با این همه از اواسط دسامبر درست یک هفته پس از دیدار گورباچف و ریگان علائمی از تغییر روش کرملین درباره تصویب قطعنامه دوم بروز پیدا کرد. آناتولی آدامیشین معاون وزیر خارجه شوروی گفت که کشورش به طور اصولی موافق تحریم تسلیحاتی ایران است اما نه با آن سرعتی که امریکا انتظار دارد. (6) گورباچف در دیدار با رئیس حکومت اردن در 1 دی 1366 ( 22 دسامبر 1987)  اظهار کرد: «شوروی ضمن ادامه حمایت از اجرای قطعنامه 598 با بررسی موضوع تحریم تسلیحاتی [ایران] در شورای امنیت مخالفتی ندارد (7)

 

روزنامه نیویورک تایمز در 29 دسامبر (8 دی) نوشت: «به نظر می رسد که ایالات متحده و اتحاد شوروی پس از یک دوره مانورهای رقابت‌آمیز در رابطه با مسئله جنگ در خلیج فارس هم اکنون در آستانه نوعی همکاری محتاطانه دیپلماتیک در جهت تهیه قطعنامه شورای امنیت برای اعمال تحریم تسلیحاتی علیه ایران هستند ». این روزنامه به نقل از یک مقام امریکایی گفت که شوروی‌ها به این نتیجه رسیده اند که احتمال همراهی درازمدت با ایران اندک است. وی افزود: شوروی‌ها به این نتیجه رسیدند که در هر دو جبهه بازنده‌اند و در حالی که دوستی اعراب را از دست می دهند در جبهه ایران نیز برد چندانی نداشته اند. مسئله این است که اتحاد شوروی برای حفظ روابطش با اعراب جرأت "وتوی" چنین قطعنام های را نخواهد داشت. (8)

 

بدون تردید مانورهای سیاسی شوروی کمک کرد تا ایران خود را از تأثیر فشارهای بین‌المللی برهاند، اما این شیوه در بهترین حالت به معنای خرید زمان بود، و نمی‌توانست به عنوان جایگزینی برای تصمیمات استراتژیک اساسی درباره جنگ به حساب آید. (9) سرانجام با دریافت اطلاعات غیررسمی از توافق قریب‌الوقوع شوروی با تصویب قطعنامه دوم درباره اعمال مجازات‌هایی علیه ایران، ولایتی وزیر امور خارجه طی نام های به دبیرکل سازمان ملل در 28 فوریه 1988 ( 9 اسفند1366) پذیرش طرح اجرایی وی را به منزله پذیرش قطعنامه 598 اعلام کرد.*

 

در سوم مارس (14 اسفند) محمدجعفرمحلاتی سرپرست نمایندگی دائمی ایران در سازمان ملل در ملاقاتی با رئیس دوره‌ای شورای امنیت یادداشتی به او تسلیم کرد که طی آن نامه اخیر وزیر امور خارجه را به معنای آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای اجرای قطعنامه 598 و پذیرش آن اعلام کرد. در حالی که امریکا این موضع جدید ایران را یک بازی برای فرار از قطعنامه تحریم دانست، شوروی آن را دلیل موجهی برای عدم اجرای تحریم تسلیحاتی عنوان کرد.(10)

 

به فاصله کوتاهی از نامه 28 فوریه ولایتی، وزارت امور خارجه با ارسال متنی به سفرای ایران در خارج از کشور آنها را از دلایل ارسال نامه وزیر مطلع ساخت. در این متن از عملکرد اتحاد شوروی در قبال قطعنامه 598 به عنوان "تنها مانع فرا راه تصویب قطعنامه تحریم" نام برده و افزوده شده بود که این کشور در نتیجه مذاکرات شولتز وزیر خارجه امریکا در مسکو با نظر امریکا در خصوص تحریم موافقت کرده است. متن مذکور با توصیف تحرک دیپلماتیک ایران به عنوان "دیپلماسی زیرکانه" پیش‌بینی کرد با اتخاذ موضع نسبی مطلوب در شورای امنیت ابتکار عمل سازمان ملل در موضوع جنگ به‌طور کلی به دبیرکل منتقل شود. **

 


پانوشت

* در این باره محمدجواد ظریف، کسی که پیام شوروی‌ها را دریافت و به مقامات ایران منعکس کرد در مصاحبه با نویسندگان می‌گوید: «من یادم نمی‌رود یک پنج‌شنبه یا جمعه‌ای بود که همین آقای اسمیرنوف من را صدا کرد و گفت: ما تا الان مقاومت کردیم که این قطعنامه[تحریم] صادر نشود، ولی ما دستورالعمل داریم که دوشنبه، مخالفت‌مان را متوقف کنیم و شما توقع داشته باشید که دوشنبه از طرف پی‌فایو [کارگروه پنج عضو دائم شورای امنیت در مورد قطعنامه 598] یک قطعنامه این جوری علیه شما بیرون بیاید؛ یک قطعنامه اجرایی که آن وقت کلی تحریم ذیل آن بود. یعنی بند 1 آن متن این بود که تصمیم بگیرد که ایران [قطعنامه] 598 را نقض کرده، بعد بند 2 از کشورها می‌خواهد که روابط تجاری‌شان را قطع بکنند، فلان بکنند... فکر می‌کنم آقای لاریجانی در یک اجلاسی در برزیل بود. آقای رجایی [خراسانی] در این وقت به تهران برگشته بود و آقای محلاتی [به عنوان نماینده جدید ایران در سازمان ملل] آمده بود. من هم دیگر نفر دوم نبودم. یک سفیر دیگری به نام محمودسادات مادرشاهی به عنوان نفر دوم آقای محلاتی آمده بود، ولی این موضوعات کار ایشان نبود و متوجه این موضوعات نمی‌شد. لذا ما با آقای محلاتی و آقای لاریجانی هماهنگ کردیم. از تهران هم آقای کیاطباطبایی مدیر کل بین‌المللی بود. آقایان دستور دادند که ما در یک نامه‌ای بنویسیم پذیرش طرح اجرایی دبیرکل به مثابه یا به منزله پذیرش قطعنامه 598 است... تاریخ نامه 28 فوریه است که به اسم آقای ولایتی ارسال شد ولی با امضای مادرشاهی است... این نامه را ما در نمایندگی تا ساعت 2 نیمه شب یکشنبه 28 فوریه تهیه کردیم و من کلی لغات انگلیسی را پایین و بالا کردم که ما چه لغتی بگذاریم که به معنی پذیرش [قطعنامه] 598 نباشد. ما لغت تنتمانت (tantamount) را پیدا کردیم که اصلاً بعداً معروف شد که فلان شخص لغت "تنتمانت" را در سازمان ملل وضع کرد. [سؤال: در واقع این عمل هم در چارچوب یک رفتار تاکتیکی محسوب می‌شد، چون تحریم در پیش بود؟] بله می‌خواستیم جلوی آن قطعنامه را بگیریم که روز یکشنبه صبح آقای مادرشاهی امضا کرد و به دبیرکل دادیم. صبح دوشنبه که امریکایی‌ها آمدند دیدند که فضا عوض شده و در واقع نمی‌توانند آن قطعنامه [دوم] را تعیین و تکلیف کنند. البته روسها هم دو هفته بعد کسی را به ایران فرستادند که بگویند ما به نمایندگی شما در نیویورک گفته بودیم که هیچ خطری ایران را تهدید نمی‌کند و ما مقابله خواهیم کرد، درست 180 درجه خلاف آنکه اسمیرنوف گفته بود !»

 

** در این متن با عنوان "ملاحظاتی پیرامون نامه اخیر برادر دکتر ولایتی به دبیرکل سازمان ملل" به بیان جزئیاتی از شیوه عمل دیپلماتیک شوروی  تقریباً به همان نحو که توسط ظریف مطرح شد، پرداخته شده بود: «صبح جمعه، 7 اسفند ماه 66 ، یکی از دیپلما تهای عضو شورای امنیت به اطلاع نمایندگی ج.ا.ا در سازمان ملل رسانید که روز پنجشنبه 6 اسفند امریکا متن نهایی قطعنامه را تسلیم وزارت امور خارجه شوروی نموده موافقت اصولی شوروی را به تصویب قطعنامه در ظرف هفت ههای آتی جلب نموده است... در ملاقاتی بین نماینده جمهوری اسلامی و سفیر شوروی در سازمان ملل در بعدازظهر جمعه 7 اسفندماه، طرف شوروی به شدت از ارائه اطلاعات خودداری نمود. منتها در پایان مذاکرات برای اولین بار اظهار داشت که شوروی اختلاف‌نظر اصولی با طرح امریکا ندارد... شوروی پس از شروع جنگ شهرها، در قطعنامه‌ای که پیشنهاد نموده است علاوه‌بر مسئله جنگ شهرها موضوع لزوم شروع فعالیت دبیرکل با هدف مشخص نمودن مواضع دو طرف در قبال 598 را نیز مطرح کرده که این مآلا متضمن هدف امریکاست ». در ادامه متن ضمن تصریح این نکته که نامه وزیر «به عنوان استمرار موضع جمهوری اسلامی معرفی گردیده » و در مذاکره با اعضای شورای امنیت و دبیرکل تأکید شده که این نامه «متضمن اعلام موضوع جدیدی نیست » افزوده شد: «در صورت عدم تسلیم به موقع نامه، امریکا، فرانسه و انگلستان با اصرار بر مسئله "عدم پذیرش رسمی" قطعنامه 598 توسط جمهوری اسلامی قصد داشتند که در فاصله بین 10 تا 15 اسفند قطعنامه پیشنهادی امریکا را رسماً در شورا مطرح نمایند... با توجه به توافق شوروی و امریکا، چین، اعضای غیرمتعهد شورا و برخی اعضای معتدل‌تر شورا رسما به ج.ا.ا اعلام نمودند که با وجود فشار بی‌سابقه سیاسی امکان ایستادگی در مقابل قطعنامه تحریم را ندارند... » (وزارت امور خارجه، اداره آرشیو و پژوهش اسناد، بی‌تا).

 

منابع

1. محمدحسین جمشیدی و محمود یزدانفام، روزشمار جنگ ایران و عراق  کتاب چه لوهفتم: آخرین تلاش ها در جنوب، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1381 ، صص 71 - 70 ، 169 .

2. همان، ص 547 .

3. محمود یزدانفام، روزشمار جنگ ایران و عراق  کتاب پنجاهم: اسکورت نفتکش‌ها، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1378 ، ص 432 .

4. Chubin and Tripp. Op.cit., p.229.

5. حسین اردستانی، روزشمار جنگ ایران و عراق  کتاب پنجا هودوم: تکاپوی جهانی برای توقف جنگ، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، چاپ دوم، 1387 ، ص 301 .

6. همان، ص 354 .

7. همان، ص 412 .

8. همان، ص 485 .

9. Chubin and Tripp. Op.cit., pp.228 – 9.

10. علی‌اکبر ولایتی، تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376 ، صص 268 - 267 .

 

عکس‌های مرتبط: 
دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



30 مرداد

روزشمار اسناد سازمان ملل



30 مرداد

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران