کنکاشی در دیپلماسی ایران در قبال قطعنامه598 (بخش‌‌پنجم)

چاپلینک ثابت
پیامدهای بن بست تصمیم گیری در لحظات خطیر جنگ

 

در بخش اول تا چهارم مطلب "کنکاشی در دیپلماسی ایران در قبال قطعنامه598" به دستور کار اتخاذ شده در قبال قطعنامه 598 ، روند کند مذاکرات بین ایران و سازمان ملل  ، بازی دیپلماتیک اتحادجماهیرشوروی در خصوص قطعنامه  و تلاش های میانجی‌گرایانه دبیرکل سازمان ملل متحد اشاره شد.

 

بخش پنجم با موضوع "پیامدهای بن بست تصمیم گیری در لحظات خطیر جنگ" تقدیم می شود:

 


 

پیامدهای بن بست تصمیم گیری در لحظات خطیر جنگ

زمانی که فرایند مذاکرات بدون تحول مناسب یا دورنمای مطمئنی از حل وفصل قطعی و عادلانه جنگ ادامه می‌یافت، روند رویدادهای صحنه جنگ به شکل خطرناکی در حال معکوس شدن بود. دکوئیار در خاطراتش به دریافت اطلاعاتی درباره جنگ از سوی دولت امریکا اشاره می کند که نشان می داد «تنها احتمالاً پس از ماه‌ها ناکامی [در مذاکرات] زمان می تواند به یک آتش بس منجر شود ». این اطلاعات یک پیش بینی بی‌طرفانه از تحول اوضاع جنگ نبود، بلکه در اصل از تأثیرات عملی استراتژی امریکا حکایت می‌کرد که «جنگ باید بیش از هر زمانی برای ایرانی ها رنج آور شود (1)

 

به گفته محمدجواد ظریف در همان حال که ایران به بازی با قطعنامه برای خرید زمان ادامه می داد سفیر آلمان در سازمان ملل پیام مهمی را به وی انتقال داد. ظریف می‌گوید: من این را هیچ وقت یادم نمی‌رود که در ژانویه [ 1988 ] یا دی 66 همین آقای مایکل اشتاینر من را صدا کرد و گفت که من یک نکته ای را به تو بگویم و آن این است که شما الآن دست بالا را دارید، ولی امسال سال شکست شما در جنگ است. قبل از اینکه شکست بخورید قطعنامه را بپذیرید. هیچ وقت این از ذهنم بیرون نمی‌رود. من هم این موضوع را گزارش دادم. اینکه حالا این گزارش به تهران منعکس شده باشد یا نشده باشد، مطمئن نیستم ولی فکر می‌کنم که گزارش دادم، چون هنوز از این همه سال چند چیز توی ذهن من مانده یکی این حرف است.. پیام سفیر تقریباً زمانی داده شد که شهرهای مختلف ایران شاهد اعزام نیروهای مردمی به جبهه‌ها بود و مقامات ایران امیدوار بودند که با تحرک به‌وجود آمده و تغییر در شیوه استراتژی جنگ (استفاده از تاکتیک حملات پی درپی) پیروزی تعیین‌کننده ای در راه باشد.

 

رئیس جمهور در جلسه‌ای با فرماندهان منطقه 2 سپاه (اصفهان) اعلام کرد: «امروز دوران آن گذشته است که نیرو و امکانات خود را برای یک عملیات جمع کنیم، بلکه باید به طور مدام به دشمن ضربه وارد سازیم (2)

 

آقای هاشمی نیز نیروهای عراقی را آشنا به شیوه جنگ ایران و مسلط در نوع دفاع خود دانست و از برنامه‌ریزی برای وارد آوردن ضربات مؤثرتر با استفاده از موقعیت دفاعی دشمن خبر داد که اجرای آن به حضور گسترده‎تر و منظم‌تر نیروهای مردمی بستگی داشت.

 

وی گفت: باید کاری که شروع می‌کنیم یک مقدار متوالی باشد. ما چنین مقدماتی را ریخته‌ایم: از لحاظ بودجه و تدارکات نظامی و تدارک لوازم انفرادی، از لحاظ طرح‌ها، از لحاظ نیرو و آموزش و تنظیم آنها. لذا شما در آینده نزدیک سروصدایش را می شنوید. به‌زودی دنیا شاهد یک گام جدید در میدان تدارک نیرو و امکانات خواهد بود که ویژگی آن تداوم کار در نبرد با دشمن است. (3)

 

پیگیری این سیاست در حالی بود که فشار هزینه های جنگ نیز ملموس‌تر شده بود و تأثیر خود را علاوه بر بخش‌های مختلف اقتصادی بر تأمین نیازهای پشتیبانی جنگ نشان می داد، به طوری که حتی تدارک نیروهای داوطلب را طی یک دوره حضور در جبهه دشوار ساخته بود.*

 

مقامات ایران در گرماگرم اعزام ها مکرراً قشرهای مختلف مردم را به جهاد مالی ترغیب می‌کردند که مفهوم آن قبول هزینه‌های داوطلبان جنگ طی یک دوره سه ماهه بود. تأکید مسئولان به دریافت منابع مالی مورد نیاز جنگ از میان جامعه، شایعاتی را بر سر زبانها انداخت که دولت در نظر دارد با فشار بر کسانی که تمایل به شرکت مستقیم در جنگ ندارند سرمایه و دارایی‌های آنها را برای تدارک نیرو مصادره کند.

 

خبرگزاری جمهوری اسلامی طی گزارشی نوشت که در محافل مختلف شنیده می‌شود که دولت قصد دارد از سپرده‌های مردم در بانک‌ها که بالای صد هزار تومان است رأسا برداشت کند. این شایعه عده‌ای را به بانک‌ها کشاند تا سپرده‌های خود را خارج کنند و در نتیجه تعدادی از بانک‌ها با کمبود نقدینگی مواجه شدند.

 

به دنبال این شایعات و اختلال در سیستم بانکی تأکید بر داوطلبانه بودن جهاد مالی در سخنان مسئولان زیاد شد. دولت اعلام کرد شرکت در جهاد مالی به هیچ وجه جنبه اجبار ندارد و به هر طریقی که مردم مایل باشند می‌توانند کمک‌های خود را ارائه کنند. علاوه بر این هر گونه اعمال فشار جهت شرکت در جهاد مالی به عنوان تخلف ازقانون عنوان شد. (4)

 

از سوی دیگر در اواخر آذر و اوایل دی 1366 مذاکرات مهمی میان فرماندهان سپاه با آقای هاشمی صورت گرفت که از سخت شدن اوضاع جنگ، کاهش شدید تعداد گردان‌های در استعداد لشکرهای سپاه، کمبود کادر اداره‌کننده یگان‌های عملیاتی حتی در صورت اعزام نیروهای مردمی جدید، عدم جایگزینی امکانات منهدم شده یگانها با امکانات جدید و نظایر آنها حکایت می‌کرد. در این زمان قوای ایران در تدارک حملاتی در جبهه‌های شمال‌غرب برای کاستن از تمرکز نیروهای عراقی در جنوب و انجام عملیات دیگری در فاو بود که گزارشهای دریافتی از تلا شهای تازه عراق برای بازپس‌گیری آن خبر می‌داد.

 

آقای هاشمی در پاسخ به فرماندهان ضمن اظهار نگرانی از اوضاع جنگ گفت: ... ببینید ما الآن کشور را به حالت تهییج درآوردیم که می‌خواهیم بجنگیم... پولی که اصلاً نیست در خزانه؛ واقعاً شما نمی‌دانید؟! ما الآن در شهر شاهد صف مردم در مقابل بانک‌ها هستیم که می‌خواهند از بانک پول دریافت کنند، اما پول نیست. در چنین شرایطی پنج میلیارد تومان بدون حساب و کتاب از خزانه دادیم به سپاه که مشکلات یگانها را حل کند، اما اکنون می‌بینیم شما می‌گویید وضع کادرمان مناسب نیست. خوب بعد از عملیات فاو، توان شما نصف این مقدار می‌شود و برای مرحله بعدی که باید از بسیج مردم ثمره بگیریم، لشکرهایتان استعداد جنگیدن ندارند.

 

فرماندهان سپاه در مقابل عقیده داشتند که جنگ مسئله اصلی کشور نیست و قسمت اعظم توان ملی از صحنه نبرد برکنار است. آنها به نداشتن مسئولیت از طرف استانها در جنگ اشاره کردند و افزودند استانها باید برای بسیج امکانات مهندسی و ایجاد فضا و دادن امکانات آموزشی مسئولیت بپذیرند.

 

اما آقای هاشمی تأکید کرد: «در حال حاضر بیش از امکانات فعلی که به جبهه داده می‌شود امکان‌پذیر نیست و هر چه جلوتر برویم، این آهنگ کندتر خواهد شد (5)

 

پس از پایان عملیات نظامی ایران در شلمچه در ماههای پایانی سال 1365 و به‌ویژه از آغاز سال جدید، قرائن مختلف از تلاش‌های بی‌سابقه عراق برای بازپس‌گیری فاو خبر می‌داد. (6) عراق که پیش از این با اتخاذ یک استراتژی دفاعی صرفا به دفاع در برابر حملات ایران و تحکیم مواضع و استحکامات خود پرداخته و حداکثر طی یک دوره پس از تصرف فاو دفاع متحرک را جایگزین دفاع ایستا کرده بود، با افزایش بی‌سابقه توانایی نظامی و دریافت کمک‌های فنی، مالی و اطلاعاتی از خارج به اتخاذ یک استراتژی تهاجمی روی آورده بود.

 

طی ماههای پایانی سال 1366 نگرانی‌های زیادی در ایران از تهاجم احتمالی عراق احساس می‌شد، اما براساس تجربه‌ای که از نتایج دفاع متحرک عراق وجود داشت، احتمال انجام حملات گستردهای از سوی عراق داده نمی‌شد. (7)

 

با توجه به ذهنیت موجود درباره حمله عراق به‌ویژه تهدید بازپس‌گیری فاو، مقامات تصمیم‌گیرنده انجام حملاتی در جبهه شمال‌غرب را در دستورکار قرار دادند، اما تحلیل دقیقی از تأثیر احتمالی این حملات بر رفتار نظامی عراق نداشتند، بلکه بیشتر به انجام عملیاتی پیروز که از ابعاد سیاسی  تبلیغاتی مناسب برخوردار باشد چشم دوخته بودند. (8)

 

بر پایه این ملاحظات در 25 دی 1366 عملیات «بیت‌المقدس2» در شمال «سلیمانیه» عراق اجرا شد که با توجه به عدم دستیابی به اهداف تعیین‌شده، قوای ایران در 23 اسفند عملیات گسترده «والفجر10» را در منطقه «حلبچه » و «سد دربندیخان» آغاز کردند. این عملیات منجر به تصرف شهر حلبچه و منطقه‌ای به وسعت 1200 کیلومتر مربع از خاک عراق شد. (9)

 

عملیات والفجر10 آخرین عملیات تهاجمی ایران در خاک عراق بود و برخلاف انتظار، بازتاب گسترده و تعیین‌کننده‌ای در روند جنگ نداشت. عراق در پی شکست در این عملیات، مردم بی‌دفاع و غیرنظامی حلبچه را هدف حملات شیمیایی هواپیماهای خود قرار داد و یکی از هولناک‌ترین فجایع انسانی جنگ را در این شهر رقم زد.

 

علاوه بر این همزمان با تحولات میدان نبرد مرحله جدیدی از جنگ شهرها در 8 اسفند با بمباران تهران آغاز شد و با پرتاب موشک ایران به بغداد بلافاصله حملات موشکی عراق به تهران شروع شد. شدت جنگ شهرها در این مرحله به حدی بود که اتحاد شوروی از شورای امنیت درخواست کرد که برای خاتمه این جنگ اقدام کند.

 

این مرحله از جنگ شهرها تا 2 فروردین 1367 ادامه یافت. مرحله آخر جنگ شهرها نیز از 21 فروردین 1367 آغاز شد که در 31 فروردین به پایان رسید. (10) در طول جنگ شهرها از شمار داوطلبان اعزام به جبهه‌های جنگ نیز به شدت کاسته شد.

 

چنانکه گفته شد آخرین عملیات نظامی ایران در خاک عراق نیز انتظارات موجود را برآورده نکرد و این به منزله عدم تأثیرگذاری بر روند جنگ و ابهام در سرنوشت آن بود.

 

درودیان از پژوهندگان جنگ ایران و عراق در این باره می‌نویسد:

در فروردین سال 1367 به دلیل تحولاتی که به تدریج در حال وقوع بود، ساختار الگوهای موجود از کنش و واکنش‌های حاکم بر جنگ دستخوش تغییر شد.
صاحب‌نظران و تحلیل‌گران رسانه‌های خبری نیز برخلاف ظاهر فریبنده وضعیت حاکم بر جنگ که اوضاع را به سود ایران نشان می‌داد، معتقد شدند که تحولات رخ‌داده نشانه‌های آشکاری از تغییر اوضاع به سود عراق است و از این پس عامل تعیین‌کننده در روند تحولات جنگ بیش از آن که متأثر از برتری ظاهری ایران باشد، متکی بر علل برتری‌ساز عراق خواهد بود. صر فنظر از ملاحظات سیاسی و نظامی که به‌طور آشکاری به سود عراق در حال تغییر بود، اوضاع داخلی ایران نیز به دلیل افزایش اختلاف نظرات سیاسی و مناقشات جناحی در آستانه فرارسیدن انتخابات سومین دوره مجلس شورای اسلامی در نیمه دوم فروردین، از حساسیت خاصی برخوردار بود. فضای داخلی کشور عمیقاً درگیر انتخابات مجلس و فارغ از وضعیت حساس و نگران کننده روند جنگ بود، چرا که پیروزی در عملیات «والفجر10» نوعی احساس آرامش نسبت به جبهه‌ها ایجاد کرده بود. طبیعتاً عراقی‌ها همانگونه که به ملاحظات نظامی توجه داشتند، اوضاع داخلی ایران را نیز در طرح‌ریزی تهاجم به فاو نادیده نگرفتند. (11)

 

حفظ فاو به منزله حفظ قدرت چانه زنی ایران در خاتمه جنگ بود و سقوط آن می‌توانست به عنوان نشانه‌ا ی معنادار از تغییر ملموس در موازنه نظامی جنگ به‌شمار آید. درنتیجه با توجه به دشواری‌های اجرای یک عملیات نظامی مهم بعد از عملیات کربلای 5(12) مناسب‌ترین گزینه تسریع در فرایند خاتمه سیاسی جنگ پیش از معکوس شدن روند نظامی آن بود. دلایل این امر به طور خلاصه: صدمات وارده بر توان جنگی ایران طی همین عملیات (کربلای 5) ضعف منابع مالی مورد نیاز جنگ صرفنظر از تضعیف بنیه اقتصادی کشور، عدم جذب نیروی انسانی کافی در سال 1366 ، کاهش شدید امکانات و تجهیزات نظامی و لجستیکی، از دست رفتن کادر اداره کننده یگانهای عملیاتی و ضعف شدید آموزش و سازماندهی نیروها بود.

 

محسن رضایی فرمانده سپاه بعدها درباره وضعیت نظامی ایران پس از عملیات کربلای 5 گفت: بر اثر این عملیات بخش قابل توجهی از توان سپاه در منطقه فاو، جزایر مجنون و شلمچه زمین‌گیر شد. استراتژی کشور برای کشاندن امکانات شکست خورده بود و جنگ در جنوب به بن‌بست رسید؛ زیرا غافلگیری ممکن نبود.

وی افزود: به امام نامه نوشتم که اگر کشور وارد جنگ نشود، عراق حملاتش را علیه ما شروع می کند.

 

آقای شمخانی قائم مقام فرماندهی و فرمانده نیروی زمینی سپاه در زمان جنگ نیز معتقد است: ما در آن وضعیت سه راه حل داشتیم: پدافند در برابر تهاجمات احتمالی عراق، حمله به مناطق حساس و را ه‌حل سوم نیز صلح بود.** (13)

 


پانوشت

 *. رادیو بی بی سی در گزارشی با عنوان "ایران در سال 1987 " (دی 1365 تا دی 1366) اوضاع اقتصادی و سیاسی ایران را تجزیه و تحلیل کرد: «ایران در سال 1987 خود را بیش از هر زمان دیگری پس از انقلاب سال 1979 تحت فشارهای فزاینده سیاسی نظامی و اقتصادی یافت و انتظار نمی رود که در سال 1988 رهبران ایران قادر باشند این فشارها را تخفیف دهند. در ماه نوامبر، دولت امریکا به پیروی از تصمیم قبلی دولت فرانسه، واردات نفت خام از ایران را تحریم کرد هر چند برای ترغیب سایر مشتریان مهم نفت ایران مثل ژاپن به پیروی از این سیاست، به اشکال برخورد. تحریم خرید نفت ایران، دولت ایران را مجبور کرد نفت خود را با تخفیف در بازار عرضه کند ». بی بی سی با اشاره به کاهش درامد سالانه دولت از صادرات نفت به زیر 10 میلیارد دلار برای دومین سال متوالی که نوسان حجم صادرات نفت، سقوط ارزش دلار و تخفیف‌های ایران برای فروش نفت صادراتی را عامل آن ارزیابی می کند به تأثیر افزایش هزینه جنگ در سال 1987 بر اوضاع اقتصادی ایران پرداخت: «ادامه کمبود مایحتاج عمومی به علاوه نرخ تورم، دولت را مجبور کرد برای کسب اختیارات بیشتر به منظور مبارزه با گرا نفروشی و احتکار از آیت‌الله خمینی کمک بطلبد.
علی‌رغم افزایش درامد نفت نسبت به سال پیش از آن، بازده صنعتی ایران در سال 1987 بهبود نیافت و فعالیت مراکز صنعتی بیش از پیش به روی تأمین احتیاجات نظامی متمرکز شد. افزایش درامد دولت از صدور نفت و بازپس‌گیری مقادیری از مطالبات خارجی ایران، وضع ذخایر ارز و طلای ایران را بهبود بخشید و تا یک ماه پیش، ارزش ذخایر ارزی دولت حدود 6 میلیارد دلار تخمین زده شد. با این حال، یک ماه پیش دولت ایران برای تأمین هزینه جنگ، جهاد مالی اعلام کرد. براساس این طرح  که خود نمایانگر میزان مشکلات پولی دولت است  هر فردی که قادر نباشد به جبهه جنگ برود، باید مخارج حداقل یک سرباز را تأمین کند. ایران در حالی وارد سال میلادی 1988 می‌شود که بیش از هر زمان دیگری برای پایان دادن به جنگ تحت فشار بین المللی قرار گرفته است و اگر جنگ آن‌طور که ایران مایل است پایان نیابد، اثرات اقتصادی ادامه حالت کنونی تنها می‌تواند به‌وجودآورنده مشکلات بیشتر اقتصادی برای دولت ایران و مردم آن باشد » (اردستانی، 1387 : 443 - 442).

**. در همین زمان آنتونی پارسونز نماینده انگلیس در شورای امنیت در شروع جنگ طی مقاله‌ای در روزنامه تایمز لندن به تحلیل مشکلات پیش روی ایران در جنگ و صحنه بین‌الملل پرداخت. وی نوشت: بین‌المللی شدن جنگ به نفع عراق عمل کرده و استراتژی مقابله به مثل ایران به منظور ایجاد نگرانی در میان کشورهای عرب منطقه و تحریک آنان به وارد کردن فشار بر عراق نیز شکست خورده است. پارسونز با اشاره به فشار زیاد شورای امنیت و اتحادیه عرب بر ایران در سال میلادی جدید (1988) افزود: در آینده، تهران باید تصمیمات دشوارتری بگیرد. به عقیده وی این تصمیمات شامل انجام یک حمله زمینیِ به احتمال زیاد بدون نتیجه، چگونگی مقابله با حملات عراق در خلیج فارس بدون تحریک حمله تلافی‌جویانه مستقیم از سوی ناوگان امریکا، کاهش شدت و وسعت عملیات نظامی علیه عراق بدون قبول راه‌حل سیاسی یا تعدیل شرایط پایان جنگ می‌شد (اردستانی، پیشین، صص 486 – 485).

 

منبع

1. خاویر پرز دکوئیار، به سوی صلح، ترجمه حمیدرضا زاهدی، تهران: انتشارات اطلاعات، 1379 ،صص 267 – 266 .

2. حسین اردستانی، روزشمار جنگ ایران و عراق  کتاب پنجا هودوم: تکاپوی جهانی برای توقف جنگ، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، چاپ دوم، 1387، ص 85 .
3. همان، ص 182 .

4. همان، صص 98 - 97 ، 174 - 173 .

5. همان، صص 360 - 356 ، 498 - 497 .

6. علی رضا لطف الله زادگان، روزشمار جنگ ایران و عراق  کتاب چهل ونهم: تصویب قطعنامه 598 ، تهران: مرکز اسناد دفاع مقدس سپاه (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)، 1387 ، ص 110 .

7. در این باره بنگرید به:  محمد درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: پایان جنگ، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، چاپ دوم، 1379 ، صص 59 - 20 .  استفان سی. پلتیر و داگلاس وی. جانسون، "استراتژی جنگ ایران و عراق و درس های برگرفته از آن"، ماهنامه نگاه (گزار شها و تحلیل های نظامی راهبردی)، شماره های 16 و 15 ، شهریور و مهر 1380 ، صص 26 - 16 .

8. در این باره بنگرید به: حسین اردستانی، تنبیه متجاوز، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1379 ، صص 358 - 355 ، 376 .

9. همان، صص 384 - 358 .

10. بنگرید به: درودیان، پیشین، ص 59 .  اکبر هاشمی رفسنجانی، پایان دفاع و آغاز بازساز : کارنامه و خاطرات سال 1367 ، به اهتمام علیرضا هاشمی، حرف اول، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، 1390 ، صص 9- 8. اردستانی، پیشین، صص 388 - 387 .

11. درودیان، پیشین، ص 62 .

12. بنگرید به: غلامعلی رشید، "پیش درآمدی بر سقوط فاو"، نگین ایران (فصلنامه مطالعات جنگ ایران و عراق)، سال ششم، شماره بیست ویکم، تابستان 1386 . صص 104 - 103 .

13. بنگرید به: محمد درودیان، نقد و بررسی جنگ ایران و عراق: روند پایان جنگ، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1384 ، ص 203 .

 

دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
یادداشت

دیدگاه جدیدی بگذارید

روزشمار دفاع‌مقدس



30 مرداد

روزشمار اسناد سازمان ملل



30 مرداد

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران