مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

25 روز انتظار برای رسیدن به خونین‌شهر

چاپلینک ثابت

مدتی پس از اشغال خرمشهر، رکود محسوسی بر جبهه‌ها حاکم گردید، تا این‌که در تاریخ 1359/10/15 اولین عملیات با نام نصر برای آزادسازی این شهر انجام شد که مرحله اول آن موفقیت‌های بسیاری داشت، لیکن چون برای حفظ دست‌آوردها و ادامه عملیات تدابیر سنجیده‌ای منظور نشده بود، مراحل بعدی آن اجرا نشد و نیروهای عمل‌کننده به مواضع قبلی خود بازگشتند.

 

در تاریخ 1359/10/20 نیز عملیات دیگری با نام توکل در شمال آبادان انجام شد تا با عقب راندن نیروهای دشمن از شرق کارون و تعقیب آن‌ها در غرب این رودخانه تا نوار مرزی، هم آبادان از حصر در آید، هم خرمشهر آزاد شود. در این عملیات نیز اگرچه نیروهای خودی در یکی از محورها موفق شدند، اما الحاق نشدن یگان‌ها با یکدیگر و نیز پیش‌بینی نکردن تدابیر پدافندی، سبب عقب‌نشینی نیروها گردید. سرانجام پس از تغییر و تحول در فرماندهی کل قوای مسلح ـ که موجب تحول در مدیریت جنگ شد ـ سلسله طرح‌هایی برای آزادسازی مناطق اشغالی در دستور کار فرماندهان نظامی قرار گرفت که 3 طرح آن برای شکست حصر آبادان، آزادسازی بستان، آزادسازی منطقه غرب شوش و دزفول در قالب 3 عملیات ثامن‌الائمه(ع)، طریق‌القدس و فتح‌المبین با موفقیت اجرا شد. منطقه عمومی غرب کارون ـ از جمله خرمشهر ـ آخرین منطقه مهمی بود که همچنان در اشغال عراق بود. بنابراین، از یک‌سو فرماندهان نظامی ایران برای اجرای عملیات در این منطقه اشتراک نظر داشتند، از سوی دیگر عراق نیز که طراحی عملیات برای آزادسازی خرمشهر را پس از عملیات فتح‌المبین حتمی می‌دانست، با در نظر گرفتن اهمیت این شهر و تأثیر آن در روحیه ارتش خود و خلل‌ناپذیر نشان دادن اراده فرماندهی نظامی و نیز جایگاه آن در دفاع از بصره، به ضرورت حفظ این منطقه معتقد بود.

 

آغاز عملیات بیت‌المقدس

 

در حالی‌که قوای عراق در منطقه عمومی خرمشهر تقویت می‌شد، عملیات بیت‌المقدس در ساعت 00:55 بامداد 1361/2/10 با قرائت رمز مبارک یا علی ابن ابیطالب(ع) برای آزادسازی خرمشهر آغاز شد. نیروهای رزمنده ـ که از ساعت‌ها قبل در انتظار فرمان حمله بودند ـ برای آزادسازی خرمشهر آغاز شد. نیروهای رزمنده به دشمن حمله‌ور شدند. در محور قرارگاه قدس، قسمتی از منطقه جنوب رودخانه کرخه‌کور را به‌عنوان سرپل تصرف کنند. در محور قرارگاه فتح، یگان‌ها پس از عبور از کارون خود را به جاده اهواز ـ خرمشهر رساندند و به ایجاد استحکامات و جلوگیری از نقل‌وانتقال و تحرک دشمن در این جاده پرداختند. نیروهای قرارگاه نصر نیز اگرچه پیشروی کردند، اما نتوانستند با نیروهای قرارگاه فتح الحاق کنند.

آزادسازی خرمشهر

دشمن با درک محورهای عملیات قوای ایران و اهداف آنان، پس از سازماندهی نیروهایش، پاتک کرد. اولین پاتک سنگین دشمن در محور قرارگاه قدس و از جنوب رودخانه کرخه‌کور شروع شد که پس از ساعت‌ها درگیری، این پاتک خنثی گردید. در محور قرارگاه فتح نیز در حالی‌که نیروها در حاشیه جاده مستقر بودند، دشمن از عدم الحاق بین دو قرارگاه فتح و نصر استفاده کرد و با رخنه در شکاف میان قرارگاه‌ها، فشار شدیدی بر نیروهای ایرانی وارد آورد.

 

دشمن نیروهایش را در غرب جاده اهواز ـ خرمشهر و در نزدیکی مرز و حوالی شلمچه سازمان داده و می‌کوشید نیروهای ایران را از پشت جاده عقب براند. این جاده تنها موضعی بود که رزمندگان می‌توانستند با استقرار در پشت آن، با پاتک‌های دشمن مقابله کنند.

 

پاتک دشمن برای تصرف جاده شروع شد؛ نبردی سخت درگرفت. رزمندگان اسلام به نبرد با تانک‌ها پرداختند. در این درگیری اگرچه تانک‌های عراقی توانستند قسمتی از جاده را تصرف کنند و روی آن مستقر شوند، لیکن با مقاومت رزمندگان این استقرار دوام نیاورد و دشمن با شکست این پاتک ناچار به عقب گریخت.

آزادسازی خرمشهر

در پایان روز اول، وضعیت کلی عملیات به این ترتیب بود که قرارگاه‌های نصر و فتح، سرپلی به مساحت 800 کیلومترمربع را تصرف کرده بودند. قرارگاه قدس نیز به‌غیراز دو محور، در بقیه محورها نتوانسته بود از رودخانه کرخه‌کور عبور کند.

 

ترمیم رخنه‌ای که به طول 10 کیلومتر روی جاده اهواز ـ خرمشهر وجود داشت و می‌توانست به الحاق کامل قرارگاه نصر با قرارگاه فتح بینجامد و همچنین تصرف اهداف مرحله اول قرارگاه قدس در دستور کار شب دوم عملیات قرار گرفت که با انجام آن، در برخی محورها رخنه‌های موجود ترمیم شد، لیکن تا 48 ساعت بعد همچنان برخی از رخنه‌ها باقی بود تا این‌که سرانجام پس از 5 روز، خط سرپل از کیلومتر 68 تا کیلومتر 103 تثبیت و کلیه رخنه‌ها ترمیم شد.

 

مرحله دوم عملیات (استقرار در شمال خرمشهر)

 

در این مرحله از عملیات مقرر گردید که قرارگاه‌های فتح و نصر از جاده اهواز ـ خرمشهر به سمت نوار مرزی پیشروی کنند و قرارگاه قدس نیز به‌صورت محدود برای تصرف نقطه‌ای به‌عنوان سرپل در جنوب رودخانه کرخه و درگیر کردن لشکرهای 5 و 6 عراق در آن منطقه اقدام کند، سپس آن نقطه را گسترش دهد. عملیات در ساعت 22:30 روز 1361/2/16 آغاز شد.

 

نیروهای قرارگاه فتح، در همان ساعات اولیه به جاده مرزی رسیدند. یگان‌های قرارگاه نصر نیز با اندکی تأخیر و تحمل فشارهای شدید دشمن، به مرز رسیدند و با قرارگاه فتح الحاق کردند.

 

اگرچه دشمن با اجرای پاتکی شدید و سنگین توانست 6 کیلومتر از مواضع ازدست‌داده را بازپس گیرد. لیکن با مشاهده مسیر پیشروی نیروهای ایران به طرف مرز، لشکرهای 5 و 6 را به عقب کشاند تا ضمن جلوگیری از محاصره و انهدام آن‌ها، خطوط پدافندی بصره و خرمشهر را هرچه بیش‌تر تقویت کند. در پی این عقب‌نشینی ـ که از ساعات اولیه روز 1361/2/18 آغاز شد ـ نیروهای قرارگاه قدس ضمن تعقیب نیروهای دشمن، تعدادی از آن‌ها را که از قافله عقب مانده بودند، به اسارت خود درآوردند و در نتیجه، جاده اهواز ـ خرمشهر (تا انتهای جنوب منطقه‌ای که قرارگاه نصر به‌عنوان سرپل تصرف کرده بود) و نیز مناطقی همچون جفیر، پادگان حمید و هویزه آزاد شدند.

آزادسازی خرمشهر

مرحله سوم عملیات (در آستانه ورود به خرمشهر)

 

با پیدایش اوضاع جدید و آگاهی از آشفتگی دشمن، تصمیم گرفته شد با وجود خستگی مفرط رزمندگان ـ که بر اثر چند مرحله پیشروی توأم با نبردهای شدید شبانه‌روزی با دشمن ایجاد شده بود ـ در اجرای مرحله سوم عملیات تعجیل شود. در این مرحله از عملیات مقرر شد قرارگاه فتح در عمق 6 کیلومتری نوار مرزی نیروهای دشمن را منهدم کند؛ قرارگاه نصر نیز ضمن پاک‌سازی منطقه حد فاصل جاده خرمشهر ـ اهواز تا نهر عرایض از وجود دشمن، در منطقه شلمچه پیشروی کند؛ قرارگاه قدس هم مأموریت یافت در منطقه کوشک ـ طلاییه، دشمن را تا پشت مرز عقب براند.

 

عملیات در ساعت 22 روز 1361/2/19 آغاز شد و هرچند تلفات و خسارات سنگین بر دشمن وارد آمد، لیکن هوشیاری و تمرکز نیروهای عراقی در خطوط پدافندی موجب شد رزمندگان اسلام نتوانند به اهداف تعیین‌شده در این مرحله از عملیات دست یابند.

آزادسازی خرمشهر

مرحله چهارم عملیات (آزادسازی خرمشهر)

 

پس از مرحله سوم عملیات بی‌درنگ فرصت لازم در اختیار یگان‌ها قرار گرفت تا به بازسازی و تجدید سازمان نیروهای خود بپردازند. در این میان، قرارگاه فجر نیز با سه تیپ پیاده وارد منطقه شد. سپس در جلسات متعددی عملیات مرحله چهارم به این شکل طراحی شد که قرارگاه نصر با حرکت در امتداد مرز به سمت جنوب، ضمن بستن جاده شلمچه، خود را در محور نهر خیّن به اروندرود برساند؛ قرارگاه فجر در جناح میانی و در امتداد نهر عرایض به سمت اروندرود پیشروی کند؛ قرارگاه فتح نیز در امتداد جاده اهواز ـ خرمشهر و برای آزادسازی خرمشهر وارد عمل شود.

 

عملیات در این مرحله از ساعت 22:30 روز 1361/3/1 آغاز شد. قرارگاه نصر در امتداد مرز پیشروی کرد و موفق شد جاده شلمچه را مسدود کند. قرارگاه فجر نیز توانست ضمن تأمین پل نو نیروهایش را به اروندرود برساند. اما قرارگاه فتح به دلیل حساسیت و هوشیاری دشمن نتوانست به اهداف موردنظر دست یابد و با روشن شدن آسمان، در منطقه پلیس‌راه جاده خرمشهر ـ اهواز متوقف شد. به این ترتیب، محاصره خرمشهر کامل شد. اما نیروهای دشمن همچنان در داخل شهر مقاومت می‌کردند. دشمن برای خارج کردن نیروهایش از محاصره در محدوده پل نو و نهر عرایض، از سمت غرب (شلمچه) و شرق (خرمشهر) چندین بار پاتک کرد؛ لکن با مقاومت یگان‌های ایرانی مستقر در منطقه مزبور، این پاتک‌ها به شکست انجامید. سپس دشمن نیروهای خود را از شمال شرقی خرمشهر به درون شهر آورد تا توان خود را برای حفظ اشغال خرمشهر تقویت کند.

 

صبح روز 1361/3/3 حلقه محاصره خرمشهر تنگ‌تر شد و انبوه نیروهای دشمن که 2 روز محاصره در هوایی گرم طاقتشان را به سر آورده بود، مقاومت را بی‌تأثیر دانستند و با خروج از مواضع خود در تمام شهر، در حالی‌که تکبیر می‌گفتند و شعار الموت لصدام و دخیل الخمینی سر می‌دادند، خود را تسلیم کردند.

 

به این ترتیب، خرمشهر که پس از 24 روز مقاومت در برابر دشمن در تاریخ 1359/8/4 اشغال شده بود، بعد از 575 روز و طی 25 روز عملیات در ساعت 11 صبح روز 1361/3/3 آزاد شد. همچنین، در این عملیات - که به آزادسازی 5038 کیلومترمربع از اراضی اشغال‌شده انجامید ـ هویزه، پادگان حمید و جاده اهواز ـ خرمشهر نیز آزاد شد و در اختیار رزمندگان جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت.

 

دسته بندی اخبار: 
گزارش

دیدگاه جدیدی بگذارید