مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

28 بهمن؛ آغاز مذاکرات سه جانبه صلح ایران و عراق در سال 1367

چاپلینک ثابت

با ناکامی ارتش بعثی در حمله مجدد به ایران و با شکست منافقین در عملیات مرصاد و همچنین با تلاش‌های دبیر کل سازمان ملل، دولت عراق مجبور شد حدود یک ماه پس از پذیرش قطعنامه، آتش‌بس را در روز ۲۸ مرداد ۱۳۶۷ بپذیرد. امریکا و شوروی هم با پذیرش آتش‌بس از سوی عراق موافق بودند. فرمانده وقت سپاه دراین‌باره می‌گوید: «دوباره در مردادماه که ما صدام را عقب زدیم، زیر بار پذیرش قطعنامه ۵۹۸ نمی‌رفت، اما آلمانی‌ها، شوروی و آمریکایی‌ها و همه فشار آوردند به صدام که قطعنامه را بپذیرد؛ یعنی آن هفته‌های آخر جنگ، فشارهای بین‌المللی به صدام زیاد شده بود که سریعا قطعنامه را بپذیرد.»

 

در چنین شرایطی و درحالی‌که نزدیک به ۳ هزار کیلومترمربع از خاک ایران در اشغال دشمن قرارگرفته بود، رژیم عراق سعی کرد آنچه را که نتوانسته بود در جنگ به دست آورد، با کمک آتش‌بس کسب کند. عراق اعلام کرد اگرچه قطعنامه را پذیرفته، ولی برای برقراری آتش‌بس، بایستی ایران اروندرود را به عراق تحویل دهد؛ اما ایران از پذیرش خواسته‌های عراق خودداری کرد و این امر موجب شد سران امریکا و شوروی، عراق را برای پذیرش آتش‌بس بدون قیدوشرط تحت‌فشار قرار دهند.

 

در فاصله بین پذیرش قطعنامه ۵۹۸ تا اجرای آتش‌بس، یعنی از ۲۷ تیر تا ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ نشست‌هایی در نیویورک بین نمایندگان ایران و عراق از طریق سازمان ملل و به‌طور غیرمستقیم برگزار شد. در این اثنا شورای امنیت سازمان ملل در 18 مرداد 1367 قطعنامه دیگری به شماره ۶۱۹ تصویب کرد. به‌موجب این قطعنامه ناظران نظامی سازمان ملل با عنوان نیروهای یونیماگ متشکل از حدود ۳۵۰ نفر کلاه آبی از ۲۴ کشور و ملیت مختلف به فرماندهی ژنرال الوکویویچ اهل یوگسلاوی در اطراف مرزهای کشورهای ایران و عراق مستقر گردیدند.

 

با اجرای مذاکرات سه‌جانبه ایران و عراق و سازمان ملل، نیروهای دو طرف به مرزهای دو کشور بازگشتند و تحت نظارت ناظران سازمان ملل، آتش‌بس بین دو کشور از ساعت 6:30 صبح روز شنبه ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ برابر با ۷ محرم ۱۴۰۹ در جبهه‌ها برقرار شد. به‌این‌ترتیب جنگ بین دو کشور عملا در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ پایان یافت. پس از برقراری آتش‌بس، نیروهای نظامی هر دو کشور همچنان در مرزها مستقر بودند. همچنین پس از برقراری آتش‌بس، ارتش عراق ۷۰۲ نفر از نظامیان ایرانی را اسیر کرد. البته بعد از گذشت دو سال از ترک مخاصمه، اسرای طرفین از مرداد سال ۱۳۶۹ به‌تدریج آزاد شدند.

 

مذاکرات ایران و عراق درباره اجرای قطعنامه ۵۹۸

 

پس از برقراری آتش‌بس بین دو کشور، سازمان ملل پیشنهاد کرد، ایران و عراق روبه روی‌هم نشسته و مذاکره نمایند. در چنین شرایطی عراق اصرار به مذاکره مستقیم داشت ولی ایران حاضر به مذاکره مستقیم و دوجانبه نبود. با گذشت ۵ روز از برقراری آتش‌بس، اولین دور مذاکره ایران و عراق در ژنو در روز پنجشنبه ۳ شهریور ۱۳۶۷ به‌منظور اجرای قطعنامه ۵۹۸ با حضور نمایندگان سازمان ملل آغاز شد. با توجه به عدم تمایل ایران به مذاکره مستقیم با نمایندگان دولت عراق، سازمان ملل پیشنهاد داد در اتاق شور کاخ ملل در ژنو، میز سه‌جانبه‌ای به وجود آید و در حین مذاکره ایران و عراق با سازمان ملل، نمایندگان دولت‌های ایران و عراق، مطالب یکدیگر را بشنوند. این میز تشکیل شد و نمایندگان دولت‌های ایران و عراق، هرکدام از دری جداگانه وارد سالن مذاکرات شدند و گروه سازمان ملل نیز حضور یافت. خاویر پرز دکوئیار دبیر کل سازمان ملل با پنج‌تن از دستیارانش و وزرای خارجه ایران و عراق به همراه دستیاران خود در پشت یک میز مثلثی شکل نشستند و هیئت‌های ایرانی و عراقی بدون اظهار سلام به یکدیگر مذاکره خود را آغاز نمودند. در این مذاکرات که به مدت شش ساعت به طول انجامید، هریک از طرف‌های ایرانی و عراقی به هیئت سازمان ملل نگاه می‌کردند و حرف خود را می‌زدند. به دلیل اصرار عراق برای امتیاز گرفتن در مورد اروندرود و نیز نجات خود از کمیته تعیین متجاوز این دور از مذاکرات ثمری نداشت. ولی از آن مقطع زمانی، تابوی عدم مذاکره ایران و عراق شکسته شد و طرفین به‌تدریج باهم روبه‌رو شدند و مذاکره نمودند. بخشی از این مذاکره به نشست رو درروی نمایندگان ایران و عراق اختصاص یافت زیرا این موضوع، شرط عراق برای مذاکره بود.

 

در ادامه مذاکرات، عراق بر لایروبی سریع اروند و آزادی کشتیرانی در خلیج‌فارس تکیه می‌کرد. ایران هم معتقد بود عقب‌نشینی نیروهای عراقی از خاک ایران که طبق بند اول قطعنامه 598 بلافاصله پس از برقراری آتش‌بس باید اجرا می‌شد بر لایروبی اروندرود تقدم دارد.

 

در ادامه مذاکرات در ژنو، یان الیاسون به‌عنوان نماینده دبیر کل سازمان ملل مذاکره با طرفین را ادامه داد و بر سر تضمین آزادی کشتیرانی در خلیج‌فارس، عقب‌نشینی نیروها به مرزهای شناخته‌شده بین‌المللی و اجرای یک بررسی فنی از سوی سازمان ملل به‌منظور لایروبی اروندرود بحث‌هایی صورت گرفت.

 

نوع برخورد عراق با مذاکرات، حاکی از عدم علاقه آن کشور به اجرای همه بندهای قطعنامه ۵۹۸ بود. درنهایت این مذاکرات پس از دو هفته و با ادعای صدام مبنی بر حاکمیت بر اروندرود و بی‌اعتباری معاهده الجزایر به بن‌بست رسید. آخرین مذاکرات ژنو در ۲۲ شهریور ۱۳۶۷ انجام شد و پس از حدود ۲۰ روز وزرای خارجه ایران و عراق به کشورهای خود بازگشتند.

 

بنا بر خواست دبیر کل سازمان ملل و با عقب‌نشینی عراق، قرار شد این مذاکرات در نیویورک ادامه یابد. قبلا عراق با انتقال محل مذاکرات به مقر سازمان ملل در نیویورک مخالفت می‌کرد اما با اعلام شرط‌هایی موافقت کرد. در این ایام فضای رسانه‌های جهان به نفع ایران و به ضرر عراق بود و بسیاری از کشورهای غربی ازجمله انگلیس برای ایجاد روابط سیاسی با ایران اظهار تمایل می‌کردند. با خاتمه جنگ، انگلیس در روز پنجشنبه ۱۹ آبان ۱۳۶۷ تجدید رابطه با ایران را اعلام کرد. از اواخر مهرماه ۱۳۶۷ هم شاه فهد رسانه‌های عربستان را از تبلیغ علیه ایران منع کرد که موجب اقدام متقابل از سوی ایران شد.

 

در وزارت خارجه به تعداد بندهای قطعنامه ۵۹۸، هشت کمینه مختلف تشکیل شد. کمیته دیگری هم بانام "کمیته هماهنگی" به وجود آمد. گرو اعزامی ایران به ژنو متشکل از روسا و دبیران این کمیته‌ها بودند. درحالی‌که مذاکره ایران و عراق در ژنو شروع‌شده بود، ارتش عراق پس از برقراری آتش‌بس، حدود ۶۰۰ نفر از نیروهای ارتش ایران را بدون درگیری مسلحانه دور زد و با خود برد که از طریق ناظران سازمان ملل برای آزادی آن‌ها اقدام شد.

 

دور بعدی مذاکرات وزرای خارجه ایران و عراق در روز یکشنبه ۱۰ مهر ۱۳۶۷ در نیویورک در سازمان ملل انجام شد که پس از چند ساعت به دلیل عدم پیشرفت، به چند روز بعد موکول شد. این مذاکرات در هفته سوم آبان ۱۳۶۷ در ژنو ادامه یافت. نگرانی عراق از بندهای ۴ و ۶ قطعنامه ۵۹۸ بود.


در شرایطی که مذاکراتِ پس از جنگ در شهریور و آبان 1367، نتیجه ملموسی به دست نداده بود و حتی امکان شکست مذاکرات نیز وجود داشت، جمهوری اسلامی ایران حُسن نیت خود را به جامعه جهانی و سازمان ملل متحد و به‌ویژه شخص دبیر کل ثابت کرده و از اعتمادی که به دبیر کل ابراز داشته بود، نتیجه مثبت و مطلوبی گرفت که حاصل دیگر این امر، تغییر جوّ بین‌‏المللی به نفع جمهوری اسلامی ایران بود.


با توجه به توقف پیش‌ آمده در مذاکرات، دبیر کل مشورت‌‏هایی با شورای امنیت داشت و از شورا درخواست کرد برای خروج مذاکرات از بن‌بست، اختیارات بیشتری به وی داده شود که شورای امنیت با این درخواست موافقت کرد. در این راستا در 28 بهمن 67، مذاکرات سه‌جانبه مقامات ایران و عراق با حضور دبیر کل سازمان ملل در نیویورک صورت گرفت.


در این مذاکرات که به خاطر اکراه عراقی‏ها برای ادامه مذاکرات در نیویورک، به‌رغم پیشنهاد صریح دبیر کل و تأکید او، این بار نیز مذاکرات بسیار دقیق و کوتاه‌مدت صورت گرفت و نتیجه مطلوب اخذ شد. بن‌بست در جریان مذاکرات بین ایران و عراق، تحت نظارت دبیر کل سازمان ملل و پس از استقرار آتش‌‏بس بین دو کشور، نشان‌‏دهنده تعلُّل عراق در اجرای مفاد قطعنامه 598، به‌رغم فشارهای بین‏‌المللی بود.

 

 

دسته بندی اخبار: 
اخبار - دفاع مقدس
گزارش

دیدگاه جدیدی بگذارید