مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 29 آبان؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

یادداشت

اشتراک در RSS - یادداشت

روایتگری در عصر اتمام حادثه، نظر به «درون‌مایه» و «محتوای حادثه» دارد، که در مورد جنگ ایران و عراق می‌توان گفت: درون‌مایه‌های عمیق دفاع ملی ایرانیان، با پایان فیزیکِ جنگ در مرداد 1367، تازه آغاز شد و هم‌اینک نیز در ابتدای مسیری طولانی و دشوار قرار دارد.

 

جستاری در روایت‌شناسی جنگ ایران و عراق

مجید بقایى اهل درس بود؛ مهندس شیمى قبول شد. اما اهل رنج هم بود؛ رها کرد و رفت پزشکى خواند که دل به درد مردم محروم بدهد. انقلاب شد؛ از دادستانى به سپاه، از سپاه به جهاد و ... همینطور چرخید و پاى انقلاب و امنیت خوزستانِ ایران در آشوب غائله خلق عرب ایستاد.

 

یادی از شهید مجید بقایی؛ همراه حسن باقری در لحظه شهادت

جست و جوی کورکورانه‌ی امریکا برای اتخاذ یک سیاست زنده خاورمیانه در حال گزینش یک شاه جدید در منطقه می‌باشد. بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، امریکا با تمام آرزوها و رویاهایی که برای شاه در نظر گرفته بود، ناگهان منافع و علائق مشترک فزاینده‌‌یی با بعثی‌های عراق پیدا کرد.

بررسی روابط امریکا و عراق در نشریه‌ی کانادایی کرسنت اینترنشنال

تاریخ نیم قرن اخیر ما در مقاطع حساسی چون مبارزه، انقلاب، سازندگی و ... با نام آیت‌الله هاشمی رفسنجانی پیوندی وثیق دارد اما یکی از نقش‌های او در میان خیل خدمات و مجاهدت‌هایش کمتر دیده شده است: فرماندهی عالی جنگ در دوران دفاع مقدس با کارنامه‌ای مشحون از مدیریتی کارآمد، اتحادآفرین و شجاعانه.

 

محسن رخصت‌طلب: فرماندهان عراق در عملیات والفجر 8 زمانی تصمیم به توقف پاتک گرفتند که 75 روز به در بسته کوبیدند! در این مدت حدود نیمی از سازمان رزم ارتش عراق آسیب جدی دید. اما فرماندهان سپاه در کمتر از یک روز (بلکه چند ساعت) با بررسی همه‌جانبه تصمیم به توقف عملیات گرفتند و نیروهای خود را از منطقه بیرون کشیدند. تصمیمی که توانست زمینه‌ساز انجام عملیات کربلای 5 در 15 روز بعد باشد.

امیرمحمد حکمتیان: از نتایج ناکامی عملیات کربلای4 این بود که عراق بعد از این عملیات درصدد برآمد تا ابتکار عمل را به دست گیرد. عراقی‌ها تبلیغات گسترده‌ای را به‌خاطر شکست ایران در این عملیات آغاز کردند و با تشدید حملات هوایی و ادامه جنگ شهرها و تلاش برای بازپس‌گیری فاو، تلاش کردند موازنه قوا را به‌طور کامل به‌نفع خود تغییر دهند

استاد نخعی با ذهن منسجم و دینامیک و کلاسیک خویش همواره در حال آفرینش ایده‌های خلاقانه و نوآورهای بدیع بود و در فکرش اثر و نشانه‌ای از کهنگی و تکرار دیده نمی‌شد.  برای همین ما هر دوره‌ای از حیات گران‌بار ما در اصل فردی را که سرشار و لبالب از اندیشه و تفکر نو و جدید بود را ملاقات می‌کردیم.

یادداشتی از امیر رزاق‌زاده

هادی نخعی، به معنای واقعی یک «استاد» بود، که باید باقیاتِ عمرِ پایان‌یافته‌اش را بیش از آن که در اوراق جلد شده‌ای به نام کتاب جستجو کنیم، در روح و روان انسان هایی بجوئیم که دست‌پرورده او بودند.

یادداشتی از نادر نوروزشاد

بی‏ تردید دکتر هادی نخعی یکی از تاریخ‌نگاران بی ‏بدیل در عرصه پژوهش‏ های دفاع مقدس و بنیانگذار مجموعه روزشمار جنگ ایران و عراق بود. به اذعان بسیاری از صاحبنظران تعداد پرشماری از تاریخ‌نگاران و راویان صحنه‏ های نبرد و پژوهشگران و محققین حوزه تاریخ جنگ عراق و ایران از شاگردان او بوده و هستند.

هادی نخعی در حالی حیات خود در سن 67 سالگی را بدرود گفت، که آثار و تالیفات پرشمار او و همچنین آموزه‌های معلمانه‌اش، برای مورخان و محققان جنگ تحمیلی همچون چراغی راهنما، راهگشاست. چه آنکه سال‌ها پیش در ماه‌های اولیه تاسیس بخش تاریخ جنگ در دفتر سیاسی سپاه، همو بود که راه و روش روایت‌گری و تاریخ‌نگاری از درون صحنه نبرد را به راویان آموزش داد.

عملیات طریق القدس، متعاقب موفقیت در دو عملیات پیش از خود یعنی فرماندهی کل قوا و ثامن الائمه همراه با تجاربی جدید انجام شد. اما درس‌ها و آموزه‌های این عملیات که برخاسته از نام‌اش، «راه» پیروزی را نشان داد و مسیر را برای حماسه‌های بعدی هموار کرد، چه‌ها بودند؟

 

اگرچه شکل‌‏گیری نیروی هوایی سپاه را می‌‏توان معلول تمایل سپاه به رشد تشکیلاتی خود دانست و آن را در راستای توسعه نهادمندی آن ارزیابی کرد، اما بی‌تردید صدور فرمان امام (ره) یکی از مهمترین مراحل رشد و گسترش این نیرو در سپاه بود. در حقیقت تنها پس از این فرمان بود که این نیرو در سپاه، مستقل و نهادینه شد.

 

به‌رغم کاهش شدید درآمدهای نفتی ایران در سال 1364، تأثیرات اصلی «جنگ قیمت‌ها» در سال 1365 رخ نمود؛ زیرا از آغاز جنگ تا این سال، هزینه‌های جنگ حدود یک‌سوم درآمدهای نفتی بود، اما در این سال، با کاهش درآمدهای نفتی و افزایش هزینه‌های جنگ، به‌تدریج این دو باهم برابر شدند. کاهش شدید قیمت و میزان صادرات نفت، علاوه بر جنگ، زندگی روزمره مردم را نیز به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.

بازخوانی نقش نفت و فروش آن، در روند جنگ تحمیلی

ادعاهای ارضی عراق نسبت به ایران که بعضا ریشه در گذشته‌ها داشت به اشتیاق صدام برای آغاز جنگ افزود تا بلکه از این رهگذر نامش در تاریخ این کشور جاودان شود. جنگ‌افروزی صدام، عاقبتی نداشت و نامش نه به عنوان قهرمان بلکه به عنوان جنایتکار جنگی حتی نسبت به مردم عراق، در تاریخ ثبت شد.

دو مورد شاخص از ادعاهای ارضی عراق به سرزمین ایران: اروندرود و خوزستان

 

درک موقعیت، که جنگ را به مثابه صحنه‌ای عظیم، تاریخی و تکرارناپذیر تلقی می‌کرد، موجب شد تا مساله مستندسازی و جمع‌آوری اطلاعات دقیق و صحیح از دلِ ماجرای جنگ در دستور کار قرار بگیرد. 

 

تاملی در تاریخ‌نگاری مستند؛ راهکاری برای صحت و واقع‌نمایی تاریخ جنگ

یکی از موانع اساسی در رسیدن به فهمی مشترک و عمومی در ارتباط با پایان جنگ، آغشتگی مساله دیروز (پایان جنگ) به مسائل و مناقشات امروز است. در واقع، نه تنها ما پایان جنگ در مرداد 1367 را، با عینک و زاویه دید دهه 90 تحلیل می‌کنیم، بلکه مسائل و چالش‌های امروزین جامعه سیاسی را نیز در این تحلیل دخیل می‌کنیم.

 

درآمدی بر ضرورت شکل‌گیری گفتگویی عمومی و تخصصی پیرامون مساله پایان جنگ

عملیات ثامن‌الائمه(ع) علاوه بر اینکه باعث شکست محاصره آبادان شد، چشم‌انداز جدیدی درباره نوع عملیات‌های نظامی برای مقابله با ارتش عراق، پیش چشم فرماندهان نظامی کشورمان قرار داد. همچنین این عملیات، تجربه موفقی از همکاری ارتش و سپاه برای اجرای عملیات‌های مشترک بود. 

 عملیات ثامن‌الائمه(ع)؛ شکست محاصره آبادان‌

برای محققی که با گذشت سه دهه از جنگ، احوالات آن دوره را مورد ارزیابی قرار می‌دهد نشانه‌های روشنی از یک اتفاق نادر تاریخی که در واکنش جمعی ایرانیان به تجاوز صدام حادث شد؛ وجود دارد. /  جنگ با تمام دردهای بی‌انتهایش، حامل آرمان‌هایی هم هست که هویت یک ملت از آنها سرچشمه می‌گیرد. تجربه سهمگین جنگ، گنجی عظیم است که به سختی پیدا شده، همچون کشف جواهری نایاب، پس از سال‌ها رنج و مرارت.

زیبایی‌شناسیِ دفاع
چه آرمان‌های باعث شد جنگ به درکی حماسی و متعالی بدل شود؟

عوامل بازدارنده ایران برای حضور در یک جنگ دفاعی تمام عیار پرشمار و اثرگذار بودند. با این حال دفاع سراسری ملی با روحیه ایمانی و انقلابی برخاسته از انقلاب اسلامی و تحمیل اراده مردم بر رژیم پهلوی، شکل گرفت و تا حدود زیادی معادلات صحنه جنگ را که از سوی صدام و تئوریسین‌های نظامی حزب بعث پی‌ریزی شده بود، دگرگون کرد. حال پرسش اصلی این است که چرا جنگ دفاعی ایران، برآیندی از فضائل اخلاقی است؟

جنگ نامقدس، دفاع مقدس
تأملی پیرامون آغاز جنگ: چرا دفاع «مقدس» شد و چرا آغاز آن را گرامی می‌داریم؟

شهید ناصر کاظمی، در حین مجروحیتی که منجر به شهادتش شد، گفته بود: «خیالم راحت است یک کار مهم برای ایران و کردستان و این جنگ کرده‌ام و آن کشف کاوه بود». ناصر کاظمی، خودش محصول کشف محمد بروجردی بود و حکایت غریبی است فرزندان ایران، از شهرهای مختلف دور هم جمع شدند، تا کردستان برای ایران باقی بماند.

یازدهم شهریور، سالروز شهادت محمود کاوه فرمانده تیپ ویژه شهدا

عراق از اوایل سال 1358، موضع تهاجمی خود را علیه ایران آشکار ساخت و از زمین، هوا و دریا تعرضات پراکنده‌ای را به تمامیت ارضی ایران در نواحی مرزی آغاز کرد. این تعرضات به طور پراکنده تا شهریور 1359 ادامه یافت. در نهایت، پس از ماه‌ها تجاوز و حملات پراکنده به حریم جمهوری اسلامی، در 31 شهریور 1359 هم‌زمان با نخستین هفته آغاز به کار دولت رجائی، عراق جنگ تمام عیاری را علیه ایران آغاز کرد. بدین ترتیب، دولت رجائی با جنگ متولد شد.

دولت رجایی در جنگ
به مناسبت هفته دولت

شعار «راه قدس از کربلا» می‌گذرد؛ سرنوشت عجیبی را طی کرده است. در زمان اشاعه این شعار که منبعث از سخنان امام خمینی بود، توجه نیروهای ایرانی که شوق نبرد با اسرائیل داشتند، به جبهه کشور خود و تعقیب و تنبیه متجاوز یعنی ارتش عراق جلب شد. اما سال‌ها و دهه‌ها بعد، این شعار نوع دیگری فهم شد و متاسفانه دستگاه‌های رسمی تبلیغاتی کشور نتوانستند آنطور که بایسته بود، از فهم عمیق مندرج در شعار «راه قدس از کربلا می‌گذ‌رد» دفاع کنند.

چگونه یک ره‌یافتِ عقلانی به شعاری برای تهییج، فروکاسته شد؟

منافقین تصور می‌کردند که وضعیت نظامی ایران به دلیل تهاجمات پی‌درپی عراق از هم پاشیده و اوضاع داخلی ایران به دلیل پذیرش قطعنامة 598 به شدت آسیب‌پذیر شده است. منافقین فکر می‌کردند در مدتی کوتاه از مرز خواهند گذشت و سپس ملت ایران به آنان لبخند زده و به ارتش آنان ملحق خواهند شد.

مروری بر مواضع و عملکرد سازمان مجاهدین خلق در رابطه با جنگ ایران و عراق

شورای امنیت سازمان ملل تا قبل از قطعنامه 598 با اعلام جنگ ایران و عراق، به عنوان "وضعیت" حاضر نبوده است متجاوز بودن عراق را اعلام کند و از آن کشور خسارت دریافت نماید. طبیعی است که ایران در طول دوران تجاوز عراق متحمل خسارات زیاد جانی و مالی شده بود و بزرگ‍ترین خواسته ایران هم این بوده است که متجاوز معلوم گردد و خسارت وارده به ایران نیز پرداخت شود.

قطعنامه 598

روایت اندیشه و عمل فرماندهان شهید جنگ، بی‌شک در قالب گفتمان هویتی جنگ ایران و عراق جای می‌گیرد. درواقع اگر برآیند آنچه در دفاع مقدس رخ داد را تجربه‌ای افتخارآفرین، عمیق و معنوی می‌دانیم که می‌تواند زمینه هویت‌سازی و هویت‌یابی نسل‌های بعد را مهیا کند، باید سراغ از پدیدآورندگان و حماسه‌سازان آن گرفت. نقطه‌ای که به نظر می‌رسد ما در آن دچار نوعی فقر نظری و تئوریک هستیم.

فرماندهان شهید
تأملی نظری در ضرورت پژوهش و تحقیق درباره فرماندهان شهید جنگ

بدون ارزیابی درست و فهم ابعاد منطقه‌ای جنگ عراق و ایران نمی‌توان امیدوار بود که از لحاظ سیاسی بتوان منطقه‌ای باثبات و پررونق ایجاد کرد. ازاین‌رو، باید اقدامات مهمی را که از سوی متحدان منطقه‌ای برای برتری بخشیدن به موقعیت یکی از طرف‌های درگیر در برابر دیگری طراحی شده بود مورد بررسی قرار داد.

متحدان منطقه‌ای عراق در جنگ تحمیلی
یادداشتی از خانم دکتر سعیده لطفیان

این روزها به چند بهانه، نام سرافراز احمد متوسلیان دوباره به صدر اخبار باز گشته است. اعلام خبر احتمال زنده بودن او توسط وزیر دفاع و فرمانده سابق سپاه، اکران فیلم «ایستاده در غبار» که به زندگی متوسلیان می‌پردازد و همچنین سالروز ربوده شدن او، از زمره خبرهایی هستند که جامعه ایران را دوباره متوجه نام احمد متوسلیان کرده‌اند.

احمد متوسلیان؛ ایستاده در غبار
به بهانه بازگشتن نام احمد متوسلیان به صدر اخبار

مسئولان سیاسی با توجه به ضرورت های سیاسی و لحاظ کردن برتری ایران، به دنبال پایان دادن به جنگ بودند و نظامی ها بر این اساس و متأثر از نظریات مسئولان سیاسی در پاسخ به پرسش امام مبنی بر دلایل ورود به خاک عراق، استدلال سیاستمداران را مطرح کردند، و منشأ تصمیم گیری برای ادامه جنگ ملاحظات و اهداف سیاسی بود که در قالب ملاحظات نظامی و دفاعی مطرح شد.

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر6

امام خمینی(ره) در زمانی سکان‌دار جامعه ایران بود که امواج و طوفان‌ها، پشت‌درپشت هم، کمر به فروپاشی و اضمحلال کشور بسته بودند: بحران‌تجزیه‌طلبی، گروه‌های مسلح سیاسی، اقدام به کودتا علیه انقلاب و ترورهای گسترده مسئولین نظام و ... از جمله مواردی بود که رهبری سیاسی جامعه را به آزمونی دشوار فرا می‌خواند. بااین‌حال آن‌چه ماهیت اساسی رهبری امام و به تعبیری دیگر هنر فرماندهی او را آشکار کرد؛ تجاوز عراق به مرزهای ایران و آغاز جنگی گسترده علیه ایران، انقلاب و مردم بود.

امام خمینی؛ فرمانده جنگ
نوشتاری در باب ظهور و بروز فرماندهی امام خمینی(ره) در جنگ ایران و عراق

تغییر ماهیت جنگ پس از فتح خرمشهر، به دلیل برتری ایران بر عراق، به همان میزان که مانع از خاتمه یافتن جنگ شد، در ادامه نیز شکل کلی جنگ را با گسترش و تشدید آن از سوی عراق تغییر داد. در واقع، تصاعد جنگ از سوی عراق مستلزم کسب و افزایش توانایی نظامی با افزایش و گسترش حجم سازمان رزم و تسلیحات بود. ضرورت مهار و کنترل توانایی نظامی ایران منجر به حمایت همه جانبه از عراق و متقابلاً فشار به جمهوری اسلامی ایران بود.

صفحه‌ها