مرکز اسناد و تحقیقات
دفاع مقدس

رویدادهای 24 تیر؛

 
 
روزشمار اسناد سازمان ملل

بعد از مدتی اشغال، مرحله آزادسازی‌های پی‌در‌پی تا آزادی خرمشهر را شاهد بودیم. چه تحولاتی در داخل کشور رخ داد که نیروهای نظامی توان لازم را برای بیرون راندن ارتش اشغالگر به دست آوردند؟

چاپلینک ثابت
پاسخ: 

ابتدا باید اوضاع داخلی ایران در نیمه دوم سال 1359 و نیمه اول سال 1360 ترسیم شود تا موضوع روشن‌تر گردد. در اینجا محورهای زیر قابل‌توجه است:

1 ـ تجاوز عراق و انعکاس داخلی آن‌که ناشی از این تجاوز بود.

2 ـ وجود گروه‌های مختلف مسلح ازجمله مجاهدین خلق (منافقین)، پیکار، چریک‌های فدایی اقلیت، حزب دمکرات، حزب توده و ... درصحنه سیاسی داخلی.

3 ـ وجود تشکیلاتی که تحت عنوان دفتر هماهنگی‌های مردمی ریاست جمهوری فعالیت داشتند و همچون بنی‌صدر در آستانه پیروزی انقلاب از خارج به ایران آمده بودند.

4 ـ از آبان 1359 وقتی عراق به دلیل مقاومت رزمندگان به اهداف خود دست نیافت و زمین‌گیر شد، بنی‌صدر با استفاده از این موقعیت، به‌منظور کسب برتری سیاسی در داخل، دو عملیات را در جبهه‌های جنوب فرماندهی کرد: عملیات نصر در 15 دی 1359 و عملیات توکل در 20 دی 1359.

عملیات نصر از دو محور جاده اهواز ـ خرمشهر و سوسنگرد، باهدف بیرون راندن دشمن از حدفاصل سوسنگرد تا غرب اهواز، آزادسازی خرمشهر و رسیدن به خط مرزی و در صورت امکان تصرف تنومه، با سه تیپ و سه گردان برای اجرا در سه مرحله طرح‌ریزی شد، ولی به علت عدم برآورد صحیح از توان نیروهای خودی و دشمن، این عملیات نه‌تنها موفقیتی دربرنداشت، بلکه موجب شد شهر هویزه نیز که قبل از عملیات در دست نیروهای خودی بود، به تصرف دشمن درآید.

عملیات توکل نیز در جاده ماهشهر ـ آبادان و جاده آبادان ـ اهواز
(سلمانیه ـ مارد) با یک تیپ تقویت‌شده و یک گروه رزمی تانک و دو گروهان انجام شد. در این عملیات نیز موفقیتی نصیب نیروهای خودی نشد و خسارت‌های زیادی نیز به آن‌ها وارد آمد.

5 ـ پس‌ازاین، بنی‌صدر برای کسب برتری سیاسی، به‌طور آشکار به منازعات داخلی دامن زد و روابط سیاسی خود را با نیروهای مخالف جمهوری اسلامی به‌ویژه سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و حزب دمکرات کردستان و سایر گروه‌های سیاسی و نظامی تحکیم بخشید. این مسئله از 14 اسفند 1359 به‌صورت علنی شروع شد و در 30 خرداد 1360 به اوج خود رسید که به برکناری بنی‌صدر از فرماندهی کل قوا و رد کفایت سیاسی وی در مجلس شورای اسلامی انجامید. بنی‌صدر، نه‌تنها در عرصه جناح‌بندی داخلی ناموفق بود، بلکه در عرصه جنگ و وظایف مربوط به فرماندهی کل قوا نیز راه به‌جایی نبرد. درمجموع نقش و موضع بنی‌صدر را در برابر تجاوزات عراق می‌توان چنین برشمرد:

ـ عدم استقبال از مقاومت و مقابله نیروهای مردمی و جلوگیری از شکل‌گیری نیروهای انقلابی همچون سپاه درروند مقاومت.

‌ـ تکیه‌بر نیروهای کلاسیک و کسانی که ادعای تخصص نظامی داشتند و حتی استفاده از نیروهای بدنام و کودتاگر نظامی و ایجاد تأخیر درروند سازمان‌دهی انقلابی.

ـ بهره‌برداری از اقدامات نیروهای نظامی کلاسیک به‌منظور کسب پیروزی‌های سیاسی در جبهه‌بندی‌های سیاسی داخلی.

با فرار بنی‌صدر، موانع پیوند نیروهای ارتش و سپاه و نیروهای انقلابی متعهد و دلسوز برطرف شد و موقعیت برای طرح‌ریزی عملیات‌های آزاد‌سازی فراهم گردید. عملیات‌های بزرگ ثامن‌الائمه، طریق‌القدس، فتح‌المبین و بیت‌المقدس طرح‌ریزی شد و با اجرای آن مناطق اشغالی جنوب کشور ازجمله خرمشهر، آزاد شد.