حادثه اردوگاه اسرای عراقی در گرگان چه بود؟

چاپلینک ثابت
دسته بندی موضوعی: 
مسائل کلی جنگ
حادثه اردوگاه اسرای عراقی در گرگان در سال 1363 چه بود؟ در این حادثه بر اساس آن چه گفته شده، شورشی در بین اسرا رخ داده و منجر به کشته شدن چند نفر ( ایرانی و عراقی ) شده است. هیئتی از صلیب سرخ هم پیگیری ماجرا را کرد. ولی نتیجه آن را متوجه نشدیم.
پاسخ: 

با سلام و تشکر از توجه شما

ارتش جمهوری اسلامی ایران از سوم فروردین سال 59 که اولین سرباز عراقی اسیر می‌شود تا پایان سال 82 در یک دوره زمانی بیست‌وچهار ساله، مسئولیت نگهداری اسرای عراقی را عهده‌دار بود و تمامی اردوگاه‌های اسرای عراقی در ایران زیر نظر ارتش اداره می‌شد که اردوگاه اسرای عراقی گرگان نیز ازجمله این اردوگاه‌ها بود.

 

واقعه اردوگاه گرگان در 18 مهر 1363 اتفاق افتاد.

روایت  یکی از فرماندهان ارتش [1] از حادثه اردوگاه اسرای عراقی گرگان چنین است:

- نمایندگان صلیب سرخ در روز ۱۷ /۷ /۶۳ در اردوگاه گرگان حضور پیدا کردند. روز بعد از ساعت ۸ – ۱۱: ۵ صبح نمایندگان صلیب سرخ با اسیران عراقی که اکثراً بعثی بودند بدون شاهد ملاقات کردند. این مسئله باعث ایجاد سوءظن شدید بین اسیرانی که به توابین و مؤمنین [2] معروف بودند، گردید و مشاجره‌ای بین یکی از مؤمنین با یک اسیر بعثی رخ داد. ناگهان عده‌ای از بعثی‌ها در گروه‌های هشت الی ده نفر به افراد برجستهٔ مؤمنین هجوم بردند و با میله‌های تخت خواب و سنگ‌های روی زمین آن‌ها را مضروب و مجروح نمودند.

- چهار نفر مأمور صلیب سرخ در بین عراقی‌ها گرفتارشده بودند. به دنبال این واقعه مأموران اردوگاه با گذاشتن نردبان روی سیم‌های خاردار اطراف اردوگاه به نجات جان مأموران صلیب سرخ می‌پردازند. بعثی‌ها به اخطارها و هشدارهای مأموران بی‌اعتنا بودند؛ به این دلیل از باتوم و گاز اشک‌آور استفاده شد. علاوه بر آن برای حفظ جان مأموران صلیب سرخ به‌ناچار اقدام به تیراندازی هوایی و زمینی کمر به پائین می‌کنند. سرانجام مأموران صلیب سرخ نجات پیدا می‌یابند. پس از این اقدام چند گروه هشت الی ده‌نفرهٔ بعثی به دنبال ارشدهای مؤمنین رفتند و آن‌ها را مورد ضرب و شتم شدید قراردادند. با میله‌های آهنی تخت خواب و لبه‌های تیز قوطی‌های کنسرو سه نفر از مؤمنین ارشد را به قتل رساندند؛ حتی یک نفر از آنان را آن‌قدر مضروب کردند که قابل‌شناسایی نبود. چشم چپ یکی از مؤمنین را نیز از حدقه درآورده بودند. گوش و بینی یکی دیگر را نیز بریده بودند. [3]

 

در گزارش کمیته بین‌المللی صلیب سرخ از حادثه اردوگاه گرگان که طی سند شماره s/16962  منتشرشده است، آمده است:

-  در حدود ساعت 11:30 قبل از ظهر یکی از اعضای هیئت در محوطه مشاهده کرده که درگیری میان دو اسیر رخ‌داده است. این درگیری به‌سرعت گسترش یافت و شورش کل اردوگاه را فراگرفت. در ابتدا نگهبانان با شلیک‌های هوایی و فریاد به اسیران دستور دادند که به آسایشگاه‌هایشان بازگردند.

- از طرف هیئت، تعدادی از اعضا تلاش کردند اسیران را آرام کنند. سایر اعضای هیئت نیز تلاش کردند اسیران درگیر با یکدیگر را جدا سازند و مصراً از نگهبانان می‌خواستند از گشودن آتش خودداری کنند، لیکن تلاش‌های هیئت بی‌فایده بود.

- چند دقیقه بعد اسیران خشمگین راه خروج از اردوگاه را در پیش گرفتند. سپس پرتاب گاز اشک‌آور و شلیک هوایی آغاز شد و بعد از آن نگهبانان به سمت جمعیت شلیک کردند.

- در حدود ساعت 12:30 بعدازظهر آرامش به اردوگاه بازگشت سپس از هیئت نمایندگی صلیب سرخ خواسته شد اردوگاه را ترک کنند. در 11 اکتبر به یک هیئت و تیم پزشکی اجازه داده شد سه جسد نامشخص و 35 اسیر مجروح را مورد معاینه قرار دهند. سه جسد بر اثر درگیری از ناحیه سر مورد اصابت قرار گرفته بودند.

 

با درخواست دولت عراق از دبیرکل سازمان ملل مبنی بر تشکیل هیئتی به‌منظور بررسی حادثه مزبور و در پی موافقت جمهوری اسلامی ایران با این درخواست مشروط به بررسی وضعیت اسرای ایرانی در عراق، و موافقت دولت عراق،  دبیرکل هیئت حقیقت‌یاب مستقل را به‌منظور بررسی وضعیت اسرای جنگی و تمامی ادعاهای هر دو کشور ایران و عراق در خصوص اسرای جنگی ازجمله حادثه گرگان تشکیل می‌دهد.

 

گزارش هیئت در تاریخ 3 اسفند 1363 (22 فوریه 1985) طی سند شماره s/16962  منتشرشده است و در خصوص حادثه گرگان به موارد زیر اشاره شده است:

- روز 10 اکتبر 1984، در فاصله بین ساعت 11:15 تا 11:30 به‌وقت محلی دو اسیر مشاجره‌ای را آغاز کردند که دیگر اسیران مستقر در حیاط اصلی اردوگاه مابین مسجد و بخش یک به‌سرعت به آن پیوستند و خشونت درگرفت و به‌سرعت به دیگر قسمت‌های اردوگاه - به‌استثنای بخش چهار که همچنان که گفته شد از سه بخش دیگر مجزا بود - گسترش یافت. این حادثه در حضور چند تن از اعضای هیئت کمیته بین‌المللی صلیب سرخ که در آن زمان در بخش یک مشغول کار بودند، به وقوع پیوست. هیئت کمیته بین‌المللی صلیب سرخ روز قبل برای نخستین بار به گرگان رسیده و فعالیت‌های خود را در روز 9 اکتبر در اردوگاه بدون حادثه انجام داد. فرمانده اردوگاه به همراه یکی از اعضای هیئت کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در بخش چهار بود و بنابراین هنگام آغاز درگیری در محل حضور نداشت.

- تلاش برای اعاده نظم بین دو گروه اسیران - که ازاین‌پس به نام‌های "وفاداران" و "مؤمنان" به آنان اشاره خواهد شد - به‌جایی نرسید. اطلاق کلمات وفاداران و مؤمنان برای اختصار و سهولت در گزارش کنونی مورداستفاده قرار می‌گیرد. این دو لقب ازجمله القابی است که در ایران به گروه‌های موافق و گروه‌های مخالف دولت عراق اطلاق می‌شود. اسیران با سنگ، میله‌های آهنی که ظاهراً از تختخواب‌ها کنده‌شده بود، چماق، تخته، بطری و اشیای دیگر باهم به زدوخورد پرداختند.

- فرمانده و نگهبانان اردوگاه که نمی‌توانستند زدوخورد را متوقف کنند، ازآنجا خارج شدند و اعضای کمیته بین‌المللی صلیب سرخ را که بعضی از آن‌ها از درب اردوگاه خیلی فاصله داشتند با نردبان خارج کردند. پزشک کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در تمام مدت حادثه در درمانگاه [اردوگاه] حضور داشت. به نگهبانان و مسئولان اردوگاه و هیئت کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نیز هیچ حمله‌ای صورت نگرفت.

- نیروهای کمکی کمی بعد رسیدند. فرمانده اردوگاه که در آن زمان به همراه فرمانده پادگان بود، با بلندگو با اسیران جنگی صحبت کرد؛ اما ظاهراً فایده‌ای نداشت و شورش ادامه یافت. در این میان تعداد زیادی از اسیران جنگی ظاهراً به‌قصد حمله به در ورودی اردوگاه، به سمت آن هجوم بردند. بعضی از نگهبانان نارنجک‌های گاز اشک‌آور را به‌طرف اسیران پرتاب کردند، اما اسیران همگی باهم به مقابله پرداختند و مانع استفاده بیشتر از گاز اشک‌آور یا باتوم که نگهبانان با خود داشتند، می‌شدند. آن‌گاه تیرهای هشدار هوایی شلیک شد. وقتی بازهم اوضاع آرام نگرفت، فرمانده پادگان دستور داد به‌طرف جمعیت [اسیران] شلیک کنند. فرمانده اردوگاه اظهار می‌داشت دستور این بود که به "زیر کمر" شلیک کنند، اما وی همچنین اعتراف کرد که سربازان آن پادگان "تیراندازان حرفه‌ای نبودند" و ممکن است بعضی از آن‌ها به نقاط بالاتر از کمر شلیک کرده باشند. بعضی از تیرها از خارج محوطه و محدوده اردوگاه به‌وسیله سربازانی شلیک شد که هم‌سطح با اسیران داخل [اردوگاه] موضع گرفته بودند.

- تعیین اینکه تیراندازی دقیقاً چه مدت ادامه یافت دشوار بود؛ اما نشانه‌ای قاطع دایر بر اینکه تیراندازی بیشتر از زمان لازم برای بازگشت آرامش ادامه یافته باشد وجود ندارد. اوضاع تا حدود ساعت 12:30 تحت کنترل درآمد.

- در نتیجه این حادثه، 9 اسیر جنگی کشته شدند. از این عده سه نفر به‌وسیله دیگر اسیران جنگی کشته‌شده و سه نفر بلافاصله براثر شلیک گلوله جان خود را از دست دادند. سه نفر دیگر بنا به علل مشابه بعداً در بیمارستان درگذشتند. طبق گزارش‌های رسمی، تعداد مجروحان 47 نفر بود.

- تصاویر اجساد سه اسیر که بر اثر ضربه کشته‌شده بودند، به ما نشان داده شد. در گزارش دولت [ایران] در مورد این قربانیان، شرح مختصری از جراحات و علت مرگ نیز ذکر شده است. پزشک کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نیز اجساد آن‌ها را روز 11 اکتبر دیده بود. فیلم ویدئویی تلویزیون ایران با توضیحاتی از طرف مقامات ایرانی، ازجمله خلاصه‌ای از متن آن به زبان انگلیسی، به ما نشان داده شد. به نظر می‌رسد که سه مرد فوت‌شده در خوابگاه شماره 6 در بخش یک اردوگاه به دست اسیرانی که از قرار معلوم به جناح طرفداران دولت عراق تعلق داشته، کشته شدند و اسیر دیگری نیز به‌شدت مجروح شده بود. دولت [ایران] متهمان را که هفت نفر بودند و گفته می‌شد به قتل نیز اعتراف کرده‌اند، قرار است محاکمه کند، آن‌ها "بعثی" توصیف شده‌اند. قسمت اعظم فیلم ویدئو که شاهد بودیم، اعترافات آن‌ها بود.

- با هر یک از این هفت متهم به‌طور خصوصی صحبت کردیم، آن‌ها با تفاوت مختصری جریان حادثه را تعریف کردند. همچنین درباره دیگر جوانب شورش، مانند اتفاقاتی که در صفحات قبل به آن‌ها اشاره شد و علل احتمالی [اقدام آن‌ها] و اقدامات انجام‌شده به‌وسیله مقامات اردوگاه به‌طور تقریباً مشروح از آن‌ها سؤالاتی کردیم.

 

نتیجه (توسط هیئت مستقل سازمان ملل):

- این حادثه موجب مرگ حداقل 9 اسیر شد که سه نفر از آن‌ها بر اثر کتک خوردن و بقیه بر اثر اصابت گلوله جان خود را ازدست‌داده‌اند. تعداد 47 نفر مجروح در بیمارستان بستری شدند و تعداد زیادی نیز جراحات مختصری برداشتند که سرپایی درمان شدند.

- ماجرای مذکور با مشاجره‌ای بین دو اسیر متعلق به دو جناح مخالف در اردوگاه شروع شد که از اختلافاتشان، بازدید نمایندگان کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نیز بود، یعنی یک گروه که مخالف دیدار با نمایندگان کمیته بود یا می‌خواست مانع از ارتباط آزادانه گروه دیگر با نمایندگان کمیته بین‌المللی صلیب سرخ گردد، آغاز شد. این نزاع به‌سرعت به سایر اسیران اردوگاه گسترش یافت.

- اقدامات رو به گسترش اسیران را مقامات ایرانی مهار کردند و شورش خاتمه یافت. اقدامات مقاماتی ایرانی در اصول موجه و با شیوه‌های معمولی کنترل شورش‌ها منطبق بود.

- به‌هرحال نتوانستیم به جمع‌بندی برسیم که آیا تیراندازی مزبور ازهرجهت ضروری و به‌قدر کافی کنترل‌شده بود و یا شلیک بی‌هدف بود.

- شاید یکی از دلایل اساسی حادثه گرگان خط‌مشی دولت ایران دایر بر التفات به جناح مخالفان دولت عراق باشد - این گروه در اکثر اردوگاه‌ها در اقلیت قرار دارند. اگر مقامات [ایرانی] قبلاً این دو جناح را در اردوگاه جدا و دیدگاهی متعادل‌تر نسبت به هر دو اتخاذ می‌کردند، احتمالاً امکان جلوگیری از این حادثه وجود داشت.

- حادثه گرگان منحصر به یک کشور و یا درواقع خشونت‌آمیزترین حادثه در اردوگاه اسیران جنگی متعلق به ایران یا عراق نیست؛ اما این حادثه برخلاف سایر حوادث در دو کشور به دلیل آنکه کمی پس از وقوع آن به‌وسیله ایرانیان تبعیدی در فرانسه بر سر زبان‌ها افتاد، توجه قابل‌ملاحظه محافل بین‌المللی را به خود جلب کرد. "

 

 

 

سخن آخر:

- حادثه اردوگاه اسرای عراقی گرگان به دلیل درگیری بین دو گروه از اسرای عراقی (مخالف دولت صدام و طرفداران دولت عراق) به وقوع پیوست و ایران نقشی در وقوع آن نداشت.

- اقدامات ایران جهت کنترل اردوگاه و جلوگیری از فرار اسرا از نظر هیئت سازمان ملل  "صحیح" تشخیص داده شد.

- حادثه اردوگاه گرگان بیشتر توسط مخالفین جمهوری اسلامی ایران (منافقین) در محافل بین‌المللی تبلیغ و منعکس داده شد و نه دولت عراق. زیرا دولت عراق که سابقه نامناسبی در برخورد با اسرا داشت و مطمئن بود با پیگیری این موضوع، مطمئناً ایران نیز درخواست بررسی وضعیت اسرای خود در عراق را خواهد نمود تمایلی به انعکاس بین‌المللی این موضوع نداشت.

- مطمئناً کمبودها و نواقصی در برخورد با اسرای عراقی در ایران وجود داشت که بخش اعظمی از آن به دلیل وضعیت اقتصادی کشورمان و به‌کارگیری پرسنل وظیفه در اردوگاه‌های اسرا  بود، اما وضعیت اسرای عراقی در ایران به‌هیچ‌وجه قابل‌مقایسه با وضعیت اسرای مظلوم ایرانی در عراق نمی‌باشد. فیلم‌هایی که بعد از سقوط دولت بعثی عراق از مراکز اطلاعاتی و فرماندهی ارتش عراق در این خصوص به دست آمد و بعضاً در صداوسیما به نمایش درآمد، گویای نحوه برخورد وحشیانه و غیرانسانی رژیم بعثی عراق با اسرای ایرانی است.


[1] امیر سرتیپ عبدالله نجفی، رئیس کمیسیون تبادل اسرا و مفقودین

[2]  در بین اسیران عراقی کسانی بودند که بعد از اسارت و مشاهدهٔ رفتار مسئولان ایرانی در اردوگاه‌ها متوجه شدند که اصلاً این جنگ علیه ایران صحیح نبوده است. این‌ها به‌مرور به "توابین" معروف شدند. به آن‌ها "مؤمنین" هم گفته می‌شد؛ مؤمن به اسلام و جمهوری اسلامی. [راوی]

[3] سایت جامع آزادگان

ضمنا اسناد سازمان ملل را که در متن به آنها اشاره شده می توانید در بخش اسناد سازمان ملل همین سایت بر اساس تاریخ، بازیابی ومشاهده نمائید.

روزشمار دفاع‌مقدس



03 خرداد

روزشمار اسناد سازمان ملل



03 خرداد

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران