چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر

اشتراک در RSS - چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر

 

مجموعه ای از مقالات و مطالب موجود در این تارنما، که می تواند درباره این موضوع، مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد.

 

 

نادر نوروزشاد

برای رسیدن به یک تحلیل جامع در باب قطعنامه 598 و پذیرش آن نیازمند یک سیر مفهومی از مقاطع جنگ و یا مفاهیم اصلی آن هستیم. در این بخش به دو موضوع مهم "بررسی مشروعیت و عقلانیت ادامه جنگ بعد از خرمشهر" و "ضرورت همپایی دیپلماسی با قدرت نظامی" می پردازیم.

دلایل ادامه جنگ از نظر فرمانده وقت سپاه

براساس قسمت اول این استراتژی، ما با انجام عملیات‌های متعدد با سرعت و موفقیت به هدف اول خود یعنی آزادسازی سرزمین‌های اشغالی دست یافته‌ایم، ولی با توجه به این‌که هنوز قسمت‌هایی از خاک ایران در اشغال عراق بوده و شهرها و روستاهای مرزی ما زیر آتش توپخانه آنان قرار دارد، بنابراین، امنیت کشور ما به‌طور کامل تأمین نیست و عملاً جنگ ما تمام نشده و استراتژی نظامی ایران ...

آزادسازی خرمشهر و پیامدهای پس از آن(بخش پایانی)

ادامه حضور قوای عراق در بخشی از اراضی ایران به مفهوم آن بود که دولت عراق در برابر خواسته‌‌‌های منطقی ایران تسلیم نشده و می‌خواهد با گروگان گرفتن آنها، معاهدة 1975 الجزایر را در مذاکره با ایران تغییر دهد. ایران معتقد بود که صدام باید به معاهده‌ای که امضا کرده است، پایبند باشد و دست از ادعاهای مرزی علیه ایران بردارد.

مواضع حضرت امام در قبال عقب نشینی عراق

صدام قصد داشت در آن شرایط که شکست بزرگی بر وی تحمیل شده بود، از ادامه یورش‌های ایران جلوگیری کند. او می‌خواست حداقل دستاورد جنگ را برای خود حفظ کند و آن هم عدم عقب‌‌نشینی کامل به مرزهای دو کشور و نپذیرفتن قرارداد مرزی 1975 بود.

تصمیم به عبور از مرز

سه روز پس از فتح خرمشهر، فرماندهان ارتش و سپاه به تهران آمدند تا ضمن ارائة گزارش عملیات بیت‌المقدس، از امام خمینی برای چگونگی ادامة جنگ کسب تکلیف کنند. به این منظور جلسة شورای عالی دفاع در محضر حضرت امام خمینی با حضور اکثر اعضا تشکیل گردید. در این جلسه چگونگی ادامة جنگ پس از فتح خرمشهر مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

سیاست دفاعی جمهوری اسلامی پس از آزادسازی خرمشهر

ایران پس از فتح خرمشهر در پی آن بود تا بتواند ضمن "بازپس‌گیری تمامی سرزمین‌‌های خود" از ارتش عراق، "خسارات واردآمده بر کشور" را دریافت کند و نیز بستر را برای "قیام مردم عراق علیه رژیم بعثی" فراهم سازد.

شرایط ایران برای پایان دادن به جنگ پس از فتح خرمشهر

پس از پایان عملیات بیت‌المقدس، با اینکه عمدة سرزمین‌‌های اشغالی ایران از دست متجاوزان آزاد شده بود، اما هنوز بیش از هزار کیلومتر مربع از زمین‌‌های ایران در تصرف عراق بود. بنابراین چگونگی ادامة جنگ و پایان دادن به آن، از مسائل مهمی بود که باید مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گرفت.

فتح خرمشهر توانست پشتوانة محکمی برای جمهوری اسلامی در صحنة دیپلماسی باشد، اما به نظر می‌رسد که ایران از این اندوخته ‌به‌خوبی استفاده نکرد و نتوانست پیروزی‌‌ها و دستاوردهای نظامی را در صحنة سیاسی به کار بگیرد و پیروزی‌‌های بزرگ‌‌‌‌تری را بر اساس این اندوخته‌‌ها به‌ دست آورد.

قابل توجه کسانی که مقطع آزادی خرمشهر را، مقطعی قابل صلح کردن می دانند

عدنان خیرالله وزیر دفاع عراق در تاریخ  1361/12/5 با مجله الحوادث لندن مصاحبه می کند، و ضمن تکرار ادعاهای گذشته عراق درباره استان خوزستان به‌عنوان یک سرزمین عربی؛ خواستار برقراری صلح و قطع ادامه جنگ می شود. کسانی که تصور می کنند عقب نشینی صدام بعد از خرمشهر می توانست فرصتی برای صلح باشد! باید این مصاحبه را مورد توجه قرار دهند.

بازخوانی جلسه‌ای مهم در قرارگاه مرکزی کربلا با حضور فرماندهان سپاه

متن پیاده شده نوار جلسه فرماندهان سپاه بعد از عملیات رمضان، سند نظامی مهمی است که می‌توان عملکرد و کیفیات ورود سپاه به جنگ تحمیلی را، به طور کلی از زاویه دید این سند مورد تحلیل و بازخوانی قرار داد: فرماندهان ارشد سپاه همراه با فرماندهان یگان‌ها در جلسه‌ای که در قرارگاه مرکزی کربلا به مدت 6 ساعت جریان داشته، مشکلات ادامه جنگ و پیشروی در خاک عراق را بررسی می‌کنند.

 

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر 10

روند تحولات جنگ داشت طی می‌شد، از این طرف جلساتی شکل گرفته شده بود، اما تصمیم برای ادامه جنگ اتخاذ نشده بود. لذا تصمیمی که گرفته می‌شود توسط شخص امام خمینی است. استدلال هایی انجام میشود که سیاسیون و نظامیون این موضوع را به امام تحمیل کردند که درست نیست. در نقطه آخر شخص امام خمینی با ادراک از عقب نشینی صدام، تصمیم به ادامه جنگ گرفتند. در حقیقت ایشان از این عقب نشینی صدام نتیجه می‌گیرند که ما باید به جنگ ادامه بدهیم. 

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر 9

امام (ره) همواره تاکید می کردند که جنگ را ادامه می‌دهیم، اما از مرز عبور نمی‌کنیم. بعد از فتح خرمشهر هم امام معتقد بودند که از مرز عبور نکنید و جنگ را تا به ثمر رسیدن جلو ببرید. احمد آقا به حضرت امام(ره) می‌ نویسند: نظر شما در مورد عدم عبور از مرز درست است و من نگران هستم که شما به دلیل اهمیتی که به متخصصین می‌دهید از نظرتان عدول کنید و ما در مسیری قرار بگیریم که دیگر نتوانیم جنگ را تمام کنیم.

برگزین از فصل ششم کتاب تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق

علت ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر و بخش قابل توجهی از چالش‌ها و دشواری‌های ایران برای کسب پیروزی نظامی و دستیابی به اهداف سیاسی ناشی از نگرانی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نسبت به پیامدهای پیروزی ایران بر عراق بود. چنین پیش‌بینی می‌شد که در صورت پیروزی ایران بر عراق نفوذ و موقعیت ایران در عراق و منطقه گسترش خواهد یافت.

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر8

امام معتقد بودند که بهتر است جنگ تمام شود اما مسئولان جنگ گفتند که ما باید تا کنار شط‌العرب (اروند رود) برویم تا بتوانیم غرامت خودمان را از عراق بگیریم. امام اصلاً با این کار موافق نبودند و می‌گفتند اگر بناست که شما جنگ را ادامه بدهید بدانید که اگر این جنگ با این وضعی که شما دارید ادامه یابد و شما موفق نشوید دیگر این جنگ تمام شدنی نیست و ما با این جنگ را تا نقطه‌ای خاص ادامه بدهیم و الان هم که قضیه فتح خرمشهر پیش آمده بهترین موقع برای پایان جنگ است.

دلایل و اهداف ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر از دیدگاه فرمانده وقت سپاه
چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر7

از همان آغاز ، استراتژی جنگ ما، انهدام دشمن و آماده سازی نیروهای خودی برای رسیدن به هدفی بود تا بدین ترتیب، هم خودمان در وضعیت دفاعی مناسب و قابل اطمینانی قرار بگیریم و هم دشمن در اثر وارد آمدن فشار بیش از حد، در سطح نظام بین الملل و منطقه تنبیه شود. اگر ما کنار مرزها بمانیم و تکلیف جنگ نیز مشخص نشود و نیروهای ما نیز فرسوده گردند، آنها به محض یافتن فرصت، مجدداً به ما حمله خواهند کرد. باید متجاوز را تنبیه کنیم تا دیگر نه او و نه هیچ کشور دیگری جرئت نکند به ما حمله کند.

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر6

مسئولان سیاسی با توجه به ضرورت های سیاسی و لحاظ کردن برتری ایران، به دنبال پایان دادن به جنگ بودند و نظامی ها بر این اساس و متأثر از نظریات مسئولان سیاسی در پاسخ به پرسش امام مبنی بر دلایل ورود به خاک عراق، استدلال سیاستمداران را مطرح کردند، و منشأ تصمیم گیری برای ادامه جنگ ملاحظات و اهداف سیاسی بود که در قالب ملاحظات نظامی و دفاعی مطرح شد.

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر 5

نحوه ی واکنش سازمان ملل و سایر مجامع بین المللی در مورد تجاوز عراق با حمایت ضمنی از عراق از طریق سکوت نسبت به تجاوز عراق به خاک ایران و نادیده گرفتن این اقدام  ، هر گونه اعتماد نسبت به این مجامع را از میان برده بود . به همین دلیل پس از فتح خرمشهر این اعتماد وجود نداشت که حقوق ایران شامل محکوم کردن صدام به عنوان متجاوز، پرداخت غرامت و عقب نشینی کامل عراق ادا شود و بیشترین تمرکز تلاشهای بین المللی نیز،در جهت برقراری آتش بس بود.

جنگ هشت ساله ایران و عراق، به عنوان یکی از طولانی ترین جنگ های معاصر در منطقه خلیج فارس، تنها بیست ماه پس از پیروزی یک انقلاب دینی و مردمی در حساس ترین بخش منطقه به وقوع پیوست. بسیاری از پدیده هایی که در صحنه جنگ ایران و عراق ظاهر شد، به دلیل بستر طولانی زمان و تعامل پیچیده این عوامل و پدیده ها با یکدیگر، تجزیه و تحلیل و ورود به لایه های زیرین آن را دشوار ساخته است. انجام این مهم تنها با گذشت زمان و تحقیقاتی که در این زمینه باید صورت گیرد، امکان پذیر خواهد شد.

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر 4

بعد از آزادسازی خرمشهر در خرداد سال 1361، مرکز پژوهشهای اجتماعی نخست وزیری، نظرسنجی را با موضوع  " نظرات مردم در مورد ادامه جنگ و ورود به خاک عراق " و در سه محور 1. نظر مردم در مورد ادامه جنگ 2. نظر مردم درخصوص وارد شدن به خاک عراق در صورتی که عراق شرایط ما را نپذیرد 3. دلایل عدم ورود به خاک عراق، مورد بررسی قرار می دهد.

جلسه شورای امنیت
نگاهی به جانبداری شورای امنیت از صدام پس از فتح خرمشهر

سکوت و عدم تحرک شورای امنیت در فاصله بین شش روز پس از تهاجم سراسری عراق تا 50 روز پس از فتح خرمشهر، معانی بسیاری در دل خود داشت. پس از فتح خرمشهر، در حالی که ایران منتظر اقدام عملی از سوی سازمان ملل و حامیان صدام برای احقاق حقوق ایران و پایان دادن به جنگ بود، تحرکات برای یاری رساندن دوباره به صدام از جانب حامیان این کشور آغاز شد. اقداماتی که در نهایت به تصویب قطعنامه 514 و 522 شد ...

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر3

 در بررسی تاریخ انقلاب و جنگ همیشه از «صلح پس از فتح خرمشهر» صحبت می شود و محققان می کوشند دلایل ادامه جنگ پس از این مقطع را بازیابی کنند.اما آیا حقیقتاً سازمان ملل متحد به ایران پیشنهاد صلح داد و اگر این گونه بود صلح چه شرایطی داشت؟ 49 روز پس از آزادسازی شکوهمندانه خرمشهر، قطعنامه 514 شورای امنیت سازمان ملل متحد به تصویب رسید. شورا در این قطعنامه خواستار آتش بس و بازگشت به مرزهای بین المللی است.

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر2

اگر صلح را مجموعه ای از آتش بس، عقب نشینی، تعیین متجاوز، تامین خسارت های وارده و ... بدانیم، باید بگوییم که در آن زمان، هیچ گونه پیشنهاد صلحی ارائه نشد و شورای امنیت و دیگران، تنها آتش بس و در واقع حالت نه جنگ نه صلح را توصیه می کردند . در آن زمان طرحی که متضمن صلح واقعی باشد و شناسایی متجاوز و پرداخت غرامت را نیز شامل شود و تضمین برای عدم تعرض مجدد داشته باشد، وجود نداشت و پیشنهادهای ارائه شده، تنها در حد آتش بس و مذاکره طرفین بود.

چرایی و دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر 1

جنگ ما از آغاز به صورت دفاع شروع شد و تا این ساعت هم ما در حال دفاع هستیم. ما هنوز مناطقى را داریم که از جمله نفت‌شهر و بخشى از مراکز دیگر مرزىِ ما که هنوز در اختیار دشمن هست و ما ادامه‌ى جنگمان ولو براى پس گرفتن اینها هم که باشد، یک عمل دفاعى است. دشمن خیلى این را مغتنم مى‌شمارد که وقتى قصد تجاوز دارد و وارد خاک مى‌شود، تا جایى که مى‌تواند بماند، بعد هم که رفت بیرون، ما لب مرزها بایستیم او تجدید قواى خودش بکند و هنگامى که باز لازم دانست و مصلحت دانست برگردد، تجاوز خودش را آغاز کند.

غرامت جنگ عراق علیه ایران
آیا بعد از فتح خرمشهر، پیشنهادی برای پرداخت غرامت به ایران شده است؟

رئیس مجلس و سخنگوی شورای عالی دفاع در زمان جنگ: گاهی روزنامه‌ای مطلبی را می‌نوشت شاید کسی یا دیپلماتی مطلبی را در جایی می‌گفت، ولی کسی برای ما پیغام رسمی نمی‌آورد. چیزهایی بدون سند گفته و نوشته می‌شد. در طول این مدت هیچ‌کس به ما پیشنهاد نکرد که غرامت پرداخت شود. این که اعراب یا صدام بپذیرند که غرامت جنگ را به ما بپردازند کسی به صورت رسمی به ما نگفت.

پس از فتح خرمشهر امکان گزینش راه‌حل "مذاکره سیاسی برای تأمین صلح عادلانه" عملی نبود؛ زیرا حقوق ایران به رسمیت شناخته نمی‌شد تا به‌خاطر تأمین آن مذاکره‌ای انجام گیرد.

پس از فتح خرمشهر و برتری سیاسی- نظامی ایران که یکی از اهداف آن پایان درگیری بود، پیش‌بینی می‌شد که زمینه اتمام جنگ فراهم آید و قدرت‌های بزرگ پایان جنگ را به‌طور جدی و با در نظر گرفتن عدالت و تنبیه متجاوز پیگیری کنند، اما چنین نشد و  آمریکا و غرب در راستای حفظ حکومت عراق و فشار بر جمهوری اسلامی تلاش‌های خود را آغاز کردند.

نظریه 6 + 2 را گروه نهضت آزادی در ایران طرح کردند و منظورشان این بود که دو سال اول جنگ درست بوده است یعنی تا فتح خرمشهر، اما شش سال بعد از آن نباید جنگ ادامه می‌یافت و همچنین علت ادامه جنگ را هم به‌عهده ایران می‌گذارند ...

پس از آزادی خرمشهر، ایران تصمیم گرفت سیاست "تعقیب متجاوز" را در پیش گیرد. از جمله پرسش‌هایی که درباره ورود ایران به خاک عراق مطرح است، چگونگی نقش امام خمینی(ره) در این تصمیم‌گیری استراتژیک است. اظهارات محسن رضایی در 21 تیر 61 دربارة دلایل این تصمیم، تا حدودی پاسخ گوی این پرسش است.

استاد علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) فتح خرمشهر را یکی از نقاط عطف تاریخ ایران ذکر کرد و در خصوص ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر گفت: اشتباه استراتژی نظامی کشور پس از فتح خرمشهر نه در ورود به خاک عراق، بلکه در تأخیر ورود به خاک عراق یعنی 50 روز پس از بازپس‌گیری خرمشهر بود چرا که همین مدت باعث شد تا رژیم صدام بتواند نیروها و امکانات نظامی خود را برای مقابله با ایران بازسازی کند.

در چند عملیات هم بین ارتش و سپاه اختلاف افتاد. ارتش می خواست کلاسیک بجنگد و سپاه هم اصل غافلگیری را انتخاب کرده بود. بالاخره ضرورت پیدا کرد که کسی در آنجا باشد و جنگ را فرماندهی و این اختلافات راحل کند که من از سوی امام به عنوان فرمانده جنگ انتخاب شدم.

صفحه‌ها

روزشمار دفاع‌مقدس



03 آذر

روزشمار اسناد سازمان ملل



03 آذر

آخرین نشریه:

شماره 56 نگین ایران